Rutteova posjeta je jasan signal da NATO drži na oku region i da njegova stabilnost ostaje visoki prioritet za Evropu i njene partnere.
Piše: Frauke Mogli Seebass
Posjeta generalnog sekretara NATO-a Marka Ruttea Kosovu i Bosni i Hercegovini dolazi u jeku rastućih tenzija između Sjedinjenih Država i Evrope. Zamrznuti sukobi na zapadnom Balkanu prijete da se odmrznu.
Bivši generalni sekretar NATO-a Jens Stoltenberg redovno je upozoravao na opasnost od zamrznutih sukoba u Bosni i Hercegovini i na Kosovu. Sada njegov nasljednik, Mark Rutte, dolazi u posjetu dvije zemlje prvi put otkako je preuzeo dužnost u oktobru 2024. On će 10. marta 2025. najprije otputovati u bosansku prijestolnicu Sarajevo, a narednog dana u Prištinu, glavni grad Kosova.
Posjeta se odvija u atmosferi transatlantskog raskola koji predstavlja izazove bez presedana za evropski sigurnosni poredak - ne samo na zapadnom Balkanu, čija ga nezavršena transformacija i evropske integracije čine bolnom tačkom kontinenta.
Na Kosovu, NATO snage KFOR osiguravaju mir i granice od kraja rata 1999. godine. Međunarodne mirovne snage su također raspoređene u Bosni i Hercegovini od Dejtonskog mirovnog sporazuma 1995. godine, a od 2004. ih vodi EU. Više od 20 godina nakon završetka rata, nema povlačenja evropskih vojnika na vidiku – naprotiv. Od početka ruskog agresorskog rata protiv Ukrajine, region je ponovo postao fokus globalne pažnje, posebno zbog pogoršanja napete sigurnosne situacije uslijed globalnih geopolitičkih pomjeranja posljednjih godina.
Napeta sigurnosna situacija
Od Dejtona, Bosna i Hercegovina je podijeljena na dva entiteta koji imaju široku autonomiju, ali zajedno upravljaju na državnom nivou: Federaciju, u kojoj žive uglavnom Bošnjaci (muslimanskog porijekla) i bosanski Hrvati, i Rs, s većinskim srpskim stanovništvom. Potonji, pod svojim predsjednikom Miloradom Dodikom, koji godinama vodi militantnu nacionalističku politiku, nastoji se otcijepiti od države BiH, što je potez koji je oštro kritiziran u međunarodnoj javnosti.
Dodik je pod američkim sankcijama i u februaru ga je prvostepeni sud u BiH osudio na zatvorsku kaznu i šestogodišnju zabranu obavljanja političkih funkcija.
Međutim, on ne priznaje presudu i podržavaju ga predsjednik Srbije Aleksandar Vučić i mađarski premijer Viktor Orban.
Dodik također održava dobre odnose sa Kremljom. Dana 9. januara 2025. godine, kao i svake godine, u Banjoj Luci je održan defile snaga sigurnosti Rs uz učešće Srbije i Rusije. Ovo je namijenjeno obilježavanju dana kada je 1992. godine proglašena Rs - ilegalna secesija u to vrijeme bila je jedna od prekretnica na putu ka bosanskom ratu.
Ustavni sud BiH zabranio je 9. januar kao praznik.
Tenzije na Kosovu
Na Kosovu, vlada u Prištini sprovodi upotrebu jedinstvenih nacionalnih simbola i institucija od 2021. godine. Bivša srbijanska pokrajina, koja je uglavnom naseljena etničkim Albancima, proglasila je nezavisnost od Srbije 2008. godine, koju Srbija do danas nije priznala. Kao rezultat toga, centralne javne institucije kao što su obrazovanje i zdravstvo, posebno na sjeveru sa pretežno etničkim Srbima, nastavile su rade pod upravom iz Beograda, a tamo su korišteni srbijanski dokumenti i srbijanski dinar umesto nacionalne valute, eura.
Kada je sadašnja vlada pod premijerom Albinom Kurtijem počela zaustavljati ovu praksu, u pograničnom području su se ponavljale pobune i blokade, koje su podržavali radikalni nacionalisti iz Srbije kao i državne institucije Srbije.
Godine 2022. skoro svi zastupnici kosovskih Srba i državni službenici u policiji i pravosuđu podnijeli su ostavke, a lokalni izbori u sjevernim dijelovima Kosova bojkotirani su dva puta zaredom. I onda je EU 2023. odlučila o političkim i ekonomskim mjerama protiv Kurtijeve vlade.
U septembru 2023. godine u blizini manastira Banjska na sjeveru Kosova dogodio se teroristički napad srpskih militanata sa Kosova i iz Srbije u kojem su ubijeni kosovski policajac i trojica napadača. Kao rezultat toga, prisustvo kosovskih snaga sigurnosti na sjeveru je masovno povećano i za sada je zaustavljen uvoz srpske robe. Kao rezultat svih ovih dešavanja, međuetnički odnosi su lošiji nego što su bili dugo vremena. Vučić i Kurti okrivljuju jedan drugog dok blokiraju dijalog između dvije zemlje koji vodi EU.
Strah za američke sigurnosne garancije
Pored ovih tenzija, Brisel strahuje od skorog povlačenja Sjedinjenih Država iz Evrope, uključujući njihov kontingent od oko 600 vojnika u sastavu KFOR-a.
Iako su evropske države od jugoslovenskih ratova igrale sve važniju ulogu u regionalnoj stabilnosti, one su uvijek ovisile o podršci SAD.
Iako sam Rutte kaže da ne vidi razloga za brigu o brzom povlačenju trupa, ovaj scenario se ne može isključiti s obzirom na sve eskalirajuću retoriku nove američke administracije pod predsjednikom Donaldom Trumpom. Osim toga, lokalni nacionalisti poput Dodika osjećaju se ohrabrenim Trumpovim stilom vođenja i nadaju se podršci.
Prva Trumpova administracija je 2018. podržala planove za razmjenu zemljišta između Kosova i Srbije. Plan je bio da se područja na Kosovu koja su pretežno naseljena Srbima zamijene za područja u Srbiji sa pretežno albanskim stanovništvom.
Zvaničnici američke vlade i Trumpovi pouzdanici, poput specijalnog izaslanika Richarda Grenela, bune se protiv Kurtija i zahtijevaju oslobađanje bivšeg predsjednika Hashima Thacija, kojeg je pred Specijalnim sudom za Kosovo u Hagu optužio upravo tužilac koji je kasnije služio kao specijalni istražitelj u SAD-u za slučajeve protiv samog Trumpa. Zamjenik sekretara za štampu Pentagona Kingsli Vilson nedavno je napisao na X: "Učinite Kosovo ponovo Srbijom".
Dok je fokus NATO-a u obje zemlje uglavnom na sukobima, Bosna i Hercegovina i Kosovo su u isto vrijeme centralne za buduću evropsku sigurnosnu arhitekturu i NATO. Stoga su u obje države međunarodne misije odgovorne i za obuku lokalnih snaga sigurnosti.
Obje zemlje imaju diplomatska predstavništva pri NATO-u u Briselu i nastoje se pridružiti vojnom savezu.
Međutim, četiri zemlje članice NATO-a ne priznaju Kosovo, čije stanovništvo u velikoj mjeri podržava ovaj cilj. U Bosni i Hercegovini, Vlada Rs, koja odbija članstvo u NATO-u, to blokira. Isto važi i za prorusku vladu u Srbiji, dok su ostale države zapadnog Balkana Albanija, Crna Gora i Sjeverna Makedonija već članice NATO-a.
Rutteova posjeta je jasan signal da NATO drži na oku region i da njegova stabilnost ostaje visoki prioritet za Evropu i njene partnere.
(Frauke Seebass je gostujući istraživač na njemačkom institutu za međunarodne i sigurnosne poslove (SWP) u Briselu i radi na politici proširenja EU sa fokusom na zapadni Balkan. Ona je doktorandica i stipendistica Carl Lutz na Univerzitetu Andrássy u Budimpešti i pridružena suradnica u njemačkom savjetu za međunarodne odnose (DGAP) Berlin.)
