Piše: Mark Bradshaw
Kada je umro jugoslavenski predsjednik Josip Broz Tito 1980. godine, temeljne etničke, vjerske i ekonomske napetosti u Jugoslaviji brzo su isplivale na površini.
Slobodan Miloević, predsjednik Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije od 1986. godine postaje 1989. godine predsjednik Srbije, najveće i najmnogoljudnije od šest jugoslovenskih republika. U aprilu naredne godine u Sloveniji su održani prvi demokratski višestranački izbori, na kojima je pobijedila koalicija DEMOS.
Slovenija je 23. decembra 1990. održala referendum o nezavisnosti koji je prošao sa 88% glasova ZA. Slovenačka vlada očekivala je da će Savezna vlada u Beogradu upotrebiti vojnu silu da zaustavi korake Slovenije ka nezavsnosti i bili su u pravu. Odmah nakon slovenačkih izbora, Jugoslovenska narodna armija (JNA) najavila je da će se nova doktrina odbrane primjenjivati u cijeloj zemlji. Doktrina Titove ere o “Opštenarodnoj odbrani”, u kojoj je svaka republika održavala teritorijalne odbrambene snage (Teritorijalna obramba ili T.O.), bila bi zamijenjena centralno usmjerenim sistemom odbrane s trenutnim učinkom. Sve jugoslovenske republike izgubile bi ulogu u pitanjima odbrane, a njihovi pripadnici bili bi razoružani i potčinjeni sedištu JNA u Beogradu.
Slovenska vlada oduprla se tim potezima, uspješno osiguravajući da većina oreme T.O. bude van domašaja JNA. Takođe su proglašeni ustavni amandmani usvojenim 28. septembra 1990. pa je slovenački T.O. bila pod jedinstvenim zapovjedništvom slovenačke vlade. Dok se sve to odvijalo, slovenačka vlada je takođe bila u procesu uspostavljanja tajne alternativne komandne strukture, poznate kao Manevrske strukture narodne zaštite (MSNZ). Bila je to postojeća, ali zastarjela institucija, jedinstvena za Sloveniju, koja je trebala da omogući republici da formira ad hoc odbrambenu strukturu, gotovo istu kao domobranstvo. Bilo je od zanemarljivog značaja prije 1990. godine, s praktično zastarjelim oružjem i malo pripadnika. Međutim, vlada pod vodstvom DEMOS-a shvatila je da se MSNZ može prilagoditi tako da pruži paralelnu organizaciju T.O. koja bi bila u potpunosti u rukama slovenačke vlade.
Kada je JNA pokušala da preuzme kontrolu nad slovenačkom TO, komandna struktura TO-a jednostavno je zamijenjena onom paralelne MSNZ. Između maja i oktobra 1990, oko 21.000 pripadnika TO i policijskog osoblje potajno je mobilizirano u zapovjednu strukturu MSNZ-a, o čemu savezna vlada nije imala pojma. Slovenačka vlada takođe je izradila detaljne planove za vojnu kampanju protiv JNA, što je rezultiralo izradom operativnog i taktičkog plana do novembra 1990. – više od sedam meseci pre nego što je sukob stvarno počeo.
Slovenci nisu bili naivini da su vjerovali da će vrlo dugo moći da se odupru JNA. Pod ministrom odbrane Janezom Janom, usvojili su strategiju koja se temelji na pristupu asimetričnom ratovanju. TO jedinice bi izvele gerilsku kampanju, koristeći protutenkovsko oružje i protivavionske rakete za zasjedu jedinica JNA. Tenkovske kolone mogle bi se zarobiti uništavanjem prednjih i stražnjih vozila na povoljnom terenu – na uskom planinskom putu gdje je, na primjer, ograničen manevarski prostor – što bi omogućilo lakše rješavanje ostalih. Pripremajući se za to, slovenačka vlada prikriveno je kupila lagane raketne sisteme od stranih dobavljača, posebno protivavionsku raketu SA-7 Grail (Strela) i protutenkovski sistem Armbrust. Bila je poželjna taktika brzog napada i povlačenja i odugovlačenja, a frontalni sukobi trebali bi se izbjegavati -iz razloga što bi nadmoćnu vatrenu snagu JNA bilo vrlo teško prevladati u tim situacijama.
Na diplomatskom planu, ni Europska zajednica ni Sjedinjene Države nisu bile voljne priznati nezavisnost Slovenije i snažno su zagovarale očuvanje ujedinjene Jugoslavije. Slovenačka vlada zatražila je međunarodnu pomoć u pregovorima o mirnom raspadu Jugoslavije, ali su joj zapadne zemlje više puta odbijale jer su preferirale da imaju posla s jednom federacijom, nego s brojnim malim državama. Međutim, Slovenci su tvrdili da nisu imali izbora osim da sd zalažu za nezavisnost, zbog očiglednog nedostatka privrženosti demokratskim vrednostima beogradskih vlasti.
Slovenija je neočekivano proglasila nezavisnost 25. juna 1991. godine, iako je prethodno najavila da će proglašenje biti održano 26. juna. Ovo pomjeranja datum neovisnosti bilo je vitalni element slovenačkog plana da ostvare prednost u očekivanom sukobu. Slovenačka vlada je očekivala da će jugoslovenska vojska odgovoriti silom na dan proglašenja nezavisnost ili ubrzo nakon toga. Potajno pomjerivši i datum za 24 sata, Slovenci su šokirali jugoslovensku vladu, koja je za datum svog poteza planirala 26. juni.
Iako je jugoslovenska vojska bila snažno protiv slovenačke neovisnosti, bila je podijeljena oko toga što treba učiniti. Načelnik štaba JNA, general-pukovnik Blagoje Adžič, zalagao se za veliku vojnu operaciju uklanjanja slovenačke vlade i dovođenja “zdravih snaga” na vlast u republici. Njegov politički nadređeni, jugoslovenski ministar odbrane general-pukovnik Veljko Kadijević, preferirao je oprezniji pristup – u osnovi pokazivanje sile koja će ubijediti slovenačku vladu da odustane od proglašenja nezavisnosti. Nakon rasprave, Kadijevićev plan je usvojen.
Nije poznato koliko su civilni članovi jugoslovenske vlade bili umešani u odluku o pribegavanju sili u Sloveniji. Citira se Ante Marković, predsjednik Saveznog izvršnog vijeća (ekvivalent premijeru) koji kaže da savezna vlada nije bila obaviještena o akcijama vojske.
Ujutro 26. juna, prvog dana rata, jedinice 13. korpusa Jugoslovenske narodne armije napustile su svoju kasarnu u Rijeci u Hrvatskoj da bi krenule prema slovenačkim granicama s Italijom. Ovaj potez izazvao je snažnu reakciju lokalnih Slovenaca, koji su organizirali spontane barikade i demonstracije protiv djelovanja JNA. Do borbe ipak nije došlo, jer se činilo da su obje strane nisu spremne prve otvoriti vatru.
Tada je slovenačka vlada već sprovela u delo svoj plan uspostave kontrole nad republičkim graničnim prijelazima i međunarodnom aerodromu na Brniku. Stražari na graničnim prelazima u većini su slučajeva već bili Slovenci, pa je slovensko preuzimanje bilo uglavnom stvar promjene uniformi i oznaka, bez ikakvih borbi. To je poduzeto, prema riječima Janeza Janše, da bi se “uspostavio naš suverenitet u ključnom trokutu, kontrola granica-carina-zrak”. Takođe je imao važne praktične efekte. Preuzevši kontrolu nad granicama, Slovenci su mogli uspostaviti odbrambene položaje od očekivanog napada JNA. To je značilo da će JNA morati ispaliti prve hice, što će omogućiti Slovencima da jugoslovensku vojsku prikažu kao agresore.
Drugog dana rata, u ranim jutarnjim satima odvijala su se daljnja kretanja trupa JNA, uključujući kolonu tenkova i oklopnih transportera Prve oklopne brigade JNA koja je napuštala svoju kasarnu na Vrhniki kod slovenske prijestolnice Ljubljane i kretala prema aerodromu na Brniku. Stigli su nekoliko sati kasnije i preuzeli kontrolu nad objektima. Na istoku, jedinice JNA napustile su Maribor krećući se prema obližnjem graničnom prijelazu i pograničnom gradu Dravogradu zapadnije. Jugoslovensko ratno vazduhoplovstvo bacalo je letke po raznim dijelovima Slovenije noseći pomalo kontradiktorne poruke “Pozivamo vas na mir i saradnju!” i “Sav otpor će biti slomljen!”
U ranim jutarnjim satima 27. juna slovenačkom rukovodstvu je obavješteno o kretanju JNA. Vojno rukovodstvo Pete vojne oblasti, u čijem je sastavu bila i Slovenija, bilo je u telefonskom kontaktu sa slovenačkim predsjednikom Milanom Kučanom, rekavši mu da je misija trupa ograničena na preuzimanje graničnih prijelaza i aerodroma. Na brzinu je sazvan sastanak slovenskog predsjedništva na kojem su Kučan i ostatak članova odlučili o oružanom otporu.
