Stari grad Vrnograč

Na putu koji vodi od Velike Kladuše prema Bužimu i Bosanskoj Krupi, nalazi se mjesto Vrnograč. Naselje se nalazi u istočnom dijelu općine Velika Kladuša. Istoimena utvrda nalazi se na strmoj strani Pehova brda, u neposrednoj blizini naselja.

Lokalitet Vrnograča se u pisanim dokumentima prvi put pominje sredinom 13. stoljeća, kada je bio u vlasništvu porodice Kreščića. Poveljom od 4. oktobra 1264. godine, ugarski kralj Bela IV u znak zahvalnosti darovao je braći Kreši, Kupiši i Raki Kreščić zemljište kao feudalne posjede u Topuskom, Podzvizdu i Vrnograču.

Grad su dobili kao nagradu za hrabrost u bitkama protiv Mongola, naročito tokom one koja se odvijala u blizini Trogira. Ugarski kralj Ladislav je 1456. godine dozvolio potomcima plemena Kreščić da sagrade dva utvrđena grada Podzvizd i Vrnograč. Prvi je služio iskljuivo kao utvrda, dok je drugi bio utvrđeni dvor. Obje gradine su podignute na lokacijama ranijih, manjih, utvrda.

U sačuvanim pisanim izvorima Vrnograč se pojavljuje pod nekoliko imena: kao Vrnograč, Vrnograd, Vranogreica i kao Vranić grad. O postanku imena grada Vrnograča postoje dvije legende. Po jednoj, ime je dobio po Vranić kapetanu koji ga je sagradio i u njemu dugo bio kapetan. Druga legenda kaže kako je bogati Dobriša imao tri kćerke Biku, Soku i Vranu. Kada im je umro otac, kćerke naslijediše očevo imanje i sagradiše tri grada, Bika sagradi Bihać, Soka Sokolac, a Vrana Vranograd.

Vrnograč predstavlja primjer srednjovjekovnog utvrđenog feudalnog dvora. Građen je tako da su vanjske strane bile dobro utvrđene što je stanovnicima davalo sigurnost od neprijateljskih napada, dok je unutrašnjim rasporedom prostorija i njihovim uređenjem pružao udobnost i mir.

Malkoč-beg je na čelu osmanske vojske napada Vrnograč 1553. i 1558. godine. Dvije godine kasnije general Ivan Lenković obavještava kralja Ferdinanda da su Osmanije zauzele Todorovo i njihovim napadima na Vrnograč kada je popaljeno podgrađe i njegova okolina.

Tri godine poslije tog događaja Vrnogračom je upravljao ban Nikola Šubić Zrinski, a odbranu grada činilo je 100 konjanika i 32 pješaka. Ferhad-paša Sokolović zauzima Vrnograč 1577. godine i ostavlja u tvrđavi 60 konjanika i 100 pješaka. Ipak, već naredne godine primoran je da ga napusti.

Odlukom austrijskog ratnog vijeća u Gracu odlučeno je da se oba grada i Podzvizd i Vrnograč razore, što je i učinjeno 1580. godine.

Tako Vrnograč nije postojao čitavih 56 godina, ali je 1636. godine оsmanska vojska je popravila zidine Vrnograča i ostavila 100 vojnika posade.

Za vrijeme velikog osmansko-austrijskog rata (1682-1699) 1696. godine ban Adam Baćan je zauzeo Vrnograč, a 1697. godine ponovo je pripao оsmanskoj vojsci. Osmanlije tada ostavljaju posadu koja je imala imala 100 graničara, 2 veća i 2 manja topa. Pouzdano se zna da je Vrnograč krajem 18. stoljeća bio dio Krupske kapetanije.

Grad je napušten oko 1840. godine.

Iznad samog ulaza u grad bila je izgrađena drvena džamija. Džamija je postojala i služila svojoj svrsi do 1875. godine kad je porušena, a nova je napravljena u naselju Vrnograč koje je nastalo u podnožju Starog grada.

Stari grad se sastojao od dvora koji je imao pravougaonu osnovu i velikog gradskog obora (dvorišta) koji ga je okruživao. Unutrašnji zidovi dvora su bili masivni izrađeni od kamena i njihova debljina je iznosila cca 80-100 cm. Debljina vanjskih zidova dvora iznosila je cca 3 m. Ti zidovi su se nalazili na sjeveroistočnoj strani i imali su odbrambeni karakter. Na uglovima dvora su se nalazile tri kule kružne osnove i jedna kula čija osnova je bila pravougaona.

Dvor je imao podrum, prizemlje i sprat. Na spratu je bilo sedam prostorija među kojima su bile tri velike dvorane u kojima je živjela vlastela, a u prizemlju su se nalazile prostorije za poslugu. Iz ovih prostora je bio omogućen izlaz u dvorište. Prostor u kojem su se nalazile dvorane bio je visok gotovo 15 m od kote terena, a najveća od njih je imala cca. 52 kvadratna metra površine. Prizemne prostorije su bile manje. Jedna od njih koja je bila smještena ispod glavne dvorane imala je široki lučni otvor i balkon. Bila je zasvođena gotičkim svodom i vjerovatno je služila kao kapela.

Na masivne zidove dvora nastavljali su se gradski bedemi koji su činili prostrani gradski obor koji je bio smješten na južnoj i zapadnoj strani i predvorje koje je predstavljalo nešto manji obor koji se nalazilo na jugoistočnoj strani Starog grada Vrnograča. Debljina ovih bedema iznosila je cca 80 cm a visina je bila cca 12 m.

(Ova priča je dio serijala #StarigradoviBiH, o važnim kulturno-historijskih centrima iz Bosne i Hercegovine. Serijal predstavlja politicki.ba uz podršku kompanije BH Telecom)