Stari grad Ljubuški

Grad Ljubuški se nalazi na istaknutom vrhu krševitog lanca brda Buturovice, na istoku Ljubuškog polja.

U historijskihm izvorima prvo se javlja podgrađe Ljubuškog grada i u njemu lokalna crkva, bez navoda kome je posvećena. Navodi se da Gojislav Orlović, oporučno ostavlja dio novca za crkvu u Ljubuškom. Oporuka je datirana na 22. februar 1444. godine. Iste godine je Radojko Dobrovoević dao 6 perpera crkvi u Ljubuškom za pomen na misi sv. Đorđa.

Prvi pomen Starog grada Ljubuški (1452.) je u vezi s borbama između hercega Stjepana i sinova, knezova Vladislava i Vlatka. Gradnja grada se veže za hercega Stjepana Vukčića Kosaču. Knez Vladislav je upravo te godine prešao na stranu Dubrovnika, napustivši oca. Herceg Stjepan se sklonio u tvrđavu u Ljubuškom.

Vladislav je pokušao oteti grad Ljubuški od oca, ali ga nije uspio osvojiti. Iste godine i kralj Tomaš se kreće oko Ljubuškog. Do 1463. godine bio je pod vlašću Vlatka Hercegovića.

U povelji aragonskog kralja Alfonsa V iz 1454. godine pominje kao civitas Lublano. Čudno je da se ne pominje u poveljama iz 1444. i 1448. godine, obzirom da je u sve tri navedene povelje popis dobara unutar hercegove teritorije, te se pretpostavlja da je negdje u tom periodu i građen.

Ljubuški Osmanlije prvi put osvajaju 1463. godine. Drže ga svega mjesec dana. Morali su se povući radi nedovoljne snabdjevenosti vojske, tako da je knez Vlatko brzo vratio grad pod svoju vlast.

Već 1477. godine predstavlja pograničnu osmansku utvrdu s jakom posadom, pa je grad vjerovatno osvojen nekada između 1468. I 1477. godine. Neki član posade držao je sela koja je prije držao drinski kadija, između ostalog i selo Ljubuški, očito podgrađe koje datira još iz srednjeg vijeka.

Grad Ljubuški se pominje u defteru hercegovačkog sandžaka iz 1477. godine. Ljubuški se pominje u ugovoru između Turske i Ugarske iz 1503. godine, kao jedan od pograničnih gradova koji ostaje pod osmanskom vlašću.

Oko 1633 godine Ljubuški postaje samostalan kadiluk. Kada Osmanlije gube dio teritorija kadiluka imotskog, od preostalih teritorija ovog kadiluka osniva se kadiluk Imotska Bekija sa sjedištem u Ljubuškom.

U 18. stoljeću postoje nahija Ljubuški u istoimenom kadiluku, a osnovana je i istoimena kapetanija. Tvrđava je popravljanja 1767. godine, a Ljubuški kao utvrda napušten je 1835.godine.

Grad se sastoji iz dva dijela. Prvo utvrđenje je nastalo u doba srednjovjekovne bosanske države, prema historijskim izvorima, polovinom 15. stoljeća. Postavljeno je na najvišu i najdominantniju kotu. U doba osmanske uprave opasano je zidovima sa svih strana. Cijeli sistem odbrane i prostornog rasporeda utvrđenja je izuzetno dobro osmišljen.

Unutar zidova se vide krajnji ostaci raznih građevina: stražarnica, ambara, pekare, barutane, a konstatovane su i 4 čatrnje, od kojih se danas mogu na terenu da raspoznaju tri (Kapidžić-Kreševljaković, 1954, 13).

Srednjovjekovni grad se sastoji od masivne, isturene kule, zvane Herceguša. Sjeverni zid kule je sačuvan do krovišta, do visine od oko 15 m. Bočni zidovi su dosta propali, dok je južni podužni zid srušen od zemljotresa. Uz istočnu polovinu južnog zida kule su stepenice spojene s istočnim zidom obora.

Kula Herceguša je okrenuta najjačim zidom sjeverozapadu, gdje je bio najlakši pristup gradu (i gdje je kasnije u XV-XVI vijeku sagrađen ulaz u grad), i s nje je taj prostor branjen.

Podgrađe srednjovjekovnog grada razvilo se najvjerovatnije na terasi Crkvice, koja se nalazi ispod južnog dijela grada. Kasnija varoš razvila se u dolini zapadno od grada.

Osmanski dio grada je sagrađen je oko srednjovjekovnog utvrđenja, koje tada postaje jezgra velike tvrđave, kao akropola, opasana sa svih strana zidovima. Perimetralni zidovi izgrađeni su u periodu između 1472. do 1565. godine. Osnova definitivno izgrađenog utvrđenja je u obliku nepravilnog višeugaonika. U dužinu se prostire u osnovnom pravcu sjever-jug, oko 93 m. Prosječna širina utvrđenja je u pravcu istok-zapad oko 49,5 m. Površina grada iznosi oko 3.350 m2.

Grad se sastoji iz više cjelina. Na sjeverom dijelu je ulazni dio i veliki donji obor sa tabijom. Na jugu je gornji obor pregrađen zidom. Između njih se nalazi kompleks srednjovjekovnog grada koji je štićen jednim pregradnim zidom, i na istočnoj strani odvaja ovaj kompleks od donjeg obora. Centralna odbrambena tačka u gradu i dalje je ostao taj centralni dio jer su jugoistočno od njega sazidane dvije masivne kule okrenute ka istoku, koje također dominiraju gradom (4,5). Zapadni perimetralni bedem pruža se uglavnom mirnom linijom, na teško pristupačnom, krševitom terenu, osim u krajnjem, sjevernom dijelu oko ulaza.

Gradski zidovi su danas na pojedinim mjestima očuvani do visine od oko 4 do 12 m. Na svim perimetralnim bedemima su bile puškarnice, od kojih su mnoge sačuvane.

Oko 250 m sjeverozapadno od ulaza u grad nalaze se ruševine džamije koju je, vjerovatno, podigao Nesuhaga Vučjaković polovinom 16. Stoljeća. . Munara je potpuno srušena, a nalazila se uz sofe na zapadnom uglu. Ostaci kamena od munare su razbacani u okolini džamije. Nije poznato kojih je bila dimenzija.

Nešto bliže do sjevernih zidina starog grada, na istoj parceli, nalaze se krajnji ostaci mezarja, tj. pokoji nagnuti, prelomljen ili izvaljen nišan.

(Ova priča je dio serijala #StarigradoviBiH, o važnim kulturno-historijskih centrima iz Bosne i Hercegovine. Serijal predstavlja politicki.ba uz podršku kompanije BH Telecom)