Stari grad Fojnica (2)

20.07.2022. 17:09

Objekti svjedoče o multikulturalnosti Fojnice i suživotu tadašnjeg perioda, čemu ujedno doprinosi i činjenica da se u samostanu i danas čuva čuvena Adhnama.

Fojnica je stara varoš. Dobila je ime po xvoi (lat.šuma) pa su je Rimljani tako zvali – Hvoja. Dugo vremena se zvala Hvojnica što je kasnije prešlo u naziv Fojnica.

Njena prošlost počinje u II mileniju stare ere i u kontinuitetu traje sve do danas. Ovaj kraj je doživio mnoge promjene i upamtio mnoge osvajače, čiji je cilj bio razvijeno rudarstvo ovog kraja. Ne postoje detaljniji podaci o prahistorijskom periodu s obzirom na to da nikad nisu vršena sistemska istraživanja na tlu Fojnice. Postoji samo mali broj nalazišta koji ukazuje da je prostor bio naseljen. U rimskom periodu su vršene ekspolatacije rude, termalne vode i sl. što ukazuje na postojanje naselja. Srednji vijek karakteriše otvoreni tip naselja-trgovište na kojem se vršila razmjena dobara sa Dubrovčanima. U narednom, osmanskom periodu je zabilježeno formiranje čaršije i mahale koje se vremenom povećavaju i kasnije se formira kasaba. Fojnica ne doživljava značajniji napredak u austro-ugarskom periodu, ali između dva svjetska rata evidentiran je porast broja stanovnika s tim da nema značajnijih promjena u urbanoj strukturi. Polovinom 20.stoljeća, u okviru razvoja SFRJ, Fojnica doživljava privrednu ekspanziju. Rezultat toga je širenje grada.

Objekti svjedoče o multikulturalnosti Fojnice i suživotu tadašnjeg perioda, čemu ujedno doprinosi i činjenica da se u samostanu i danas čuva čuvena Adhnama.

Franjevački samostan

Iako historija bilježi Bosansku biskupiju u XI stoljeću, katolička crkva je u BiH uspostavljena nakon dugotrajnih sukoba sa patarenima Bosanske crkve. Djelatnost dominikanskih misionara su nastavili franjevci, naselivši se u istočnoj Bosni 1291.godine. Osnovali su brojne samostane, a među njima je bio najvažniji samostan u Srebrenici, po kojem je cijela franjevačka provincija dobila naziv “Bosna Srebrena”. Pretpostavlja se da su fratri, koji se spominju kao graditelji crkava i samostana, ujedno bili i projektati koji su radili u saradnji sa lokalnim majstorima/ dunđerima. U cjelini, do 1878.godine. u BiH postojao je relativno mali broj građevina katoličke crkve, skromnih, provincijskih gradnji, bez značajnijih arhitektonskih vrijednosti.

Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine čine: muzejska zbirka, arhiv i bibliotečki fond.

Fra Mijo Batinić smatra da je prvo osnivanje franjevačkog samostana i crkve u Fojnici vezano za dolazak Dubrovčana i Sasa kao zakupaca fojničkih rudokopa, te njihovih radnika u rudnicima. Ovaj nacionalni spomenik se prvobitno nalazio na Pazarnicama i smatra se da je postojao već 1442.godine. Kompleks čini više međusobno povezanih objekata. Nakon požara 1664.godine, kada je izgorjela i knjižnica od knjižnog blaga nije ostalo ništa. Poslije obnove samostana, postepeno se obnavlja i knjižni fond vrijednih izdanja.

Međutim, u narednim godinama se postepeno obnavljao objekat i književni fond. Zabilježeno je da su tokom historije izvršene tri značajnije intervencije 1478., 1502. i 1509.godine. Poslije toga je 1527. godine, crkva sa samostanom premještena na sadašnju lokaciju Križ.

Crkvu Svetoga Duha karakteriše skladno arhitektonsko rješenje, djelo Josipa Vancaša. Sagrađena je 1889. godine u neoklasicističkom duhu. Unutrašnjost crkve je krajem XIX vijeka oslikao Josip Oisner. Prepoznatljivost ovog kompleksa odaje muzejski i bibliotečki fond samostana koji nastaje od njegovog osnivanja. Danas ga čini pinakoteka, zbirka predmeta izrađenih od metala, zbirka skulptura, zbirka predmeta izrađenih od tekstila, arhivska građa i biblioteka.

Džamije u osmanskom periodu

Prve džamije u Bosni su se počele graditi polovinom 15.vijeka. Džamije na našem području imaju oznaku osmanske arhitekture, ali su znatno manjih dimenzija u odnosu na one u Istanbulu i Maloj Aziji, stoga se ne nameću svojom glomaznošću, nego se čistim plohama uklapaju u okolinu. Većina naših džamija u tlocrtnoj šemi ima čisti kvadratični oblik (centralna građevina). Sve džamije karakterizira centralni unutrašnji prostor- orta, mihrab- polukružna niša, minber- predavaonica. Sa lijeve strane se nalazi ćurs sa kojeg se drži predavanje, a pozadi je mahfil ili musandra- prostor na kojem stoji mujezin za vrijeme klanjaja.

Na vanjskoj strani s obje strane ulaza nalazi se nešto uzdignuta sofa ili trijem... Veće dvorište ili harem sa zidom unaokolo. U sredini tog prostora je šadrvan. Taj zatvoreni prostor sa sofama pred samom džamijom je smišljen kao psihološki posrednik i prelaz između ulice- svijeta buke i džamije- mjesta tišine. Također, bitan element svake džamije je munara koja akcentira samu građevinu. Munara je prislonjena uz džamiju što predstavlja razliku u odnosu na crkvene tornjeve koji se izdižu iz samog objekta.

Prvi mesdžid podigao je Mustafa sin Hizara 1551.godine. na koji se 1570.god. dodaje drvena munara i time Fojnica dobija prvu džamiju. Ovo je jedna od najstarijih džamija u ovom dijelu Bosne i Hercegovine i ono što je razlikuje od većine drugih jeste da nikad nije pretrpjela ozbiljne vizulene promjene. Postoji i legenda koja kaže da je za vrijeme austro- ugarske vladavine u zidove ove džamije sakriven Kur'an koji je pronađen kasnije nakon restauracije.

Današnja zgrada Stare (Atik) džamije, koja je u drugoj polovini XIX vijeka generalno obnovljena, skromne je arhitekture i dimenzija 6,90x 7,50 m. Podzid je od kamena, zidovi od čerpića i drveta,.., drvena unutrašnjost. Enetrijer džamije krasi i top koji je nekada bio korišten za označavanje iftara, a danas je izložen kao eksponat.

Čaršijska džamija je podignuta 1666.godine. od strane Šaban Ahmed-efendije koji je u to vrijeme bio kreševsko- fojnički kadija. Oko ove džamije se razvio centralni dio čaršije, te je zbog toga narod prozvao “čaršijskom“, mada je u turskim dokumentima nazvana Novom džamijom. Ovaj objekat je prostranijih unutrašnjih dimenzija (9,10x 10,50) u odnosu na Atik džamiju. S obzirom da je vremenom džamija oronula, bila je podložna generalnim rekonstrukcijama 80-ih godina pri čemu su dodani i novi materijali. Također, napravljana je nova kamena munara. Raniji krov na četiri vode zamjenjivat će središnje kube, a tri mala kubeta natrivat će predvorje, što će sada biti zatvoren prostor.

Uz džamiju se nalazi prostrano dvorište sa haremom. Podizanjem čaršijske džamije je počeo urbani razvoj Fojnice.

Pavlovačka džamija je izgrađena između 1862. i 1863.godine. od strane hadži Muharem- efendije. Džamija predstavlja manje zdanje, dimenzija 6,90x 6,50, sagrađena od ćerpiča i drveta, sa manjom drvenom munarom.Džamija je djelo domaćih majstora i odlikuje se enerijerom novije izrade. Ova džamija je predstavljala kulturni i društveni centar treće fojničke mahale.

Musafirhana (Salihagića kuća)

Orijentalnu kuću u Bosni i Hercegovini čine prizemlje i sprat. S ulice se pristupa u avliju- unutrašnje dvorište u kojem se obično nalazila česma, popločani /kaldrmisani dio, kao i nekaldrmisani na kojem se sadilo voće, ukrasni žbun i sl. Avlija haremluka je mjesto koje je svojim uređenjem, bogatstvom i ljepotom trebalo da nadomjesti slobodu kretanja žene... Priprema hrane obavljala se u mutvaku- kuhinji. Uz mutvak je hudžera- priručna ostava.“

U prizemlju su se nalazili: halvati i halvatići- sobe u kojima se zimuje, mutvak- kuhinja koja nema stropa, hajat- prizemno predsoblje u kojem se nalazi stepenište. Sprat se sastojao iz: divhana- otvoreni prostor, čardaka- prostori u kojem se ljetuje, kamerija- prostor gdje se jede ili odmara, Centralno- bosanski oblik karakterizira naglašeno isticanje doksata, ograđivanje od ulice visokim zidom, bogati prostorni odnosi,.., te odvajanje javnog i intimnog dijela kuće,.., krov je pokriven šindrom.

Postojao je običaj da se barem jedna soba u imućnijim kućama odredi za musafirhanu, a na krovu je postojao znak na osnovu kojeg bi je putnik znao prepoznati. Musafirhane su, ustvari, prostori u kojima je putnik imao tri dana besplatno noćenje za sebe i svog konja.

Nacionalni spomenik koji se nalazi u najstarijem dijelu Fojnice. Nema tačnih podataka kad je sagrađena musafirhana, ali se pretpostavlja da je to bilo u prvoj polovini 19.vijeka. “Na krovu kuće se nalazila prikraćena piramida sa šiljkom, što je bio znak po kome je putnik mogao znati da se u toj kući može besplatno konačiti najduže tri dana, te u tom periodu dobiti besplatnu hranu za sebe i konja.“

Musafirhana zauzima 110 m2 od ukupne površine parcele (cca 719 m2) i ima oblik pravougaonika. “Na istočnom kraju parcele se nalaze dva pomoćna objekta, a jugostočno od Musafirhane je bašta sa voćnjakom, cvijetnjakom. Parcela je ograđena kamenim zidom sa sjeveroistočne strane (prema Bosanskoj ulici) i sa jugoistočne strane (prema ulici Konak).“

U unutrašnjosti se čuvaju stropne drvene rezbarije i predmeti. U ovoj kući su napisana dva rukopisna primjerka Kur’ana iz 1615. i 1648. godine. Jedan je odnesen u Dubrovnik, a drugi je ostao u Fojnici.

(Ova priča je dio serijala #StarigradoviBiH, o važnim kulturno-historijskih centrima iz Bosne i Hercegovine. Serijal predstavlja politicki.ba uz podršku kompanije BH Telecom)

Podijelite:

Facebook X / Twitter