Fojnica je stara varoš. Dobila je
ime po xvoi (lat.šuma) pa su je Rimljani
tako zvali – Hvoja. Dugo vremena se
zvala Hvojnica što je kasnije prešlo u naziv Fojnica.
Njena prošlost počinje u II
mileniju stare ere i u kontinuitetu traje sve do danas. Ovaj kraj je doživio
mnoge promjene i upamtio mnoge osvajače, čiji je cilj bio razvijeno rudarstvo
ovog kraja. Ne postoje detaljniji podaci o prahistorijskom periodu s obzirom na
to da nikad nisu vršena sistemska istraživanja na tlu Fojnice. Postoji samo
mali broj nalazišta koji ukazuje da je prostor bio naseljen. U rimskom periodu
su vršene ekspolatacije rude, termalne vode i sl. što ukazuje na postojanje
naselja. Srednji vijek karakteriše otvoreni tip naselja-trgovište na kojem se
vršila razmjena dobara sa Dubrovčanima. U narednom, osmanskom periodu je
zabilježeno formiranje čaršije i mahale koje se vremenom povećavaju i kasnije
se formira kasaba. Fojnica ne doživljava značajniji napredak u austro-ugarskom
periodu, ali između dva svjetska rata evidentiran je porast broja stanovnika s
tim da nema značajnijih promjena u urbanoj strukturi. Polovinom 20.stoljeća, u
okviru razvoja SFRJ, Fojnica doživljava privrednu ekspanziju. Rezultat toga je
širenje grada.
Objekti svjedoče o
multikulturalnosti Fojnice i suživotu tadašnjeg perioda, čemu ujedno doprinosi
i činjenica da se u samostanu i danas čuva čuvena Adhnama.
Franjevački samostan
Iako historija bilježi Bosansku
biskupiju u XI stoljeću, katolička crkva je u BiH uspostavljena nakon
dugotrajnih sukoba sa patarenima Bosanske crkve. Djelatnost dominikanskih misionara su
nastavili franjevci, naselivši se u istočnoj Bosni 1291.godine. Osnovali su
brojne samostane, a među njima je bio najvažniji samostan u Srebrenici, po
kojem je cijela franjevačka provincija dobila naziv “Bosna Srebrena”. Pretpostavlja se da su fratri, koji se
spominju kao graditelji crkava i samostana, ujedno bili i projektati koji su radili
u saradnji sa lokalnim majstorima/ dunđerima. U cjelini, do 1878.godine. u BiH
postojao je relativno mali broj građevina katoličke crkve, skromnih,
provincijskih gradnji, bez značajnijih arhitektonskih vrijednosti.
Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine čine:
muzejska zbirka, arhiv i bibliotečki fond.
Fra Mijo Batinić smatra da je prvo osnivanje
franjevačkog samostana i crkve u Fojnici vezano za dolazak Dubrovčana i Sasa
kao zakupaca fojničkih rudokopa, te njihovih radnika u rudnicima. Ovaj
nacionalni spomenik se prvobitno nalazio
na Pazarnicama i smatra se da je
postojao već 1442.godine. Kompleks čini više međusobno povezanih
objekata. Nakon požara 1664.godine, kada je izgorjela i knjižnica od knjižnog
blaga nije ostalo ništa. Poslije obnove samostana, postepeno se obnavlja i
knjižni fond vrijednih izdanja.
Međutim, u narednim godinama se postepeno
obnavljao objekat i književni fond. Zabilježeno je da su tokom historije
izvršene tri značajnije intervencije 1478., 1502. i 1509.godine. Poslije toga
je 1527. godine, crkva sa samostanom premještena na sadašnju lokaciju Križ.
Crkvu Svetoga Duha karakteriše
skladno arhitektonsko rješenje, djelo Josipa Vancaša. Sagrađena je 1889. godine
u neoklasicističkom duhu. Unutrašnjost crkve je krajem XIX vijeka oslikao Josip
Oisner. Prepoznatljivost ovog kompleksa odaje muzejski i bibliotečki fond
samostana koji nastaje od njegovog osnivanja. Danas ga čini pinakoteka, zbirka
predmeta izrađenih od metala, zbirka skulptura, zbirka predmeta izrađenih od
tekstila, arhivska građa i biblioteka.
Džamije u osmanskom periodu
Prve džamije u Bosni su se počele graditi
polovinom 15.vijeka. Džamije na našem području imaju oznaku osmanske
arhitekture, ali su znatno manjih dimenzija u odnosu na one u Istanbulu i Maloj
Aziji, stoga se ne nameću svojom glomaznošću, nego se čistim plohama uklapaju u
okolinu. Većina naših džamija u tlocrtnoj šemi ima čisti kvadratični oblik
(centralna građevina). Sve džamije karakterizira centralni unutrašnji prostor-
orta, mihrab- polukružna niša, minber- predavaonica. Sa lijeve strane se nalazi
ćurs sa kojeg se drži predavanje, a pozadi je mahfil ili musandra- prostor na
kojem stoji mujezin za vrijeme klanjaja.
Na vanjskoj strani s obje strane ulaza nalazi
se nešto uzdignuta sofa ili trijem... Veće dvorište ili harem sa zidom
unaokolo. U sredini tog prostora je šadrvan. Taj zatvoreni prostor sa sofama
pred samom džamijom je smišljen kao psihološki posrednik i prelaz između ulice-
svijeta buke i džamije- mjesta tišine. Također, bitan element svake džamije je
munara koja akcentira samu građevinu. Munara je prislonjena uz džamiju što
predstavlja razliku u odnosu na crkvene tornjeve koji se izdižu iz samog
objekta.
Prvi mesdžid podigao je Mustafa sin Hizara
1551.godine. na koji se 1570.god. dodaje drvena munara i time Fojnica dobija
prvu džamiju. Ovo je jedna od najstarijih džamija u ovom dijelu Bosne i
Hercegovine i ono što je razlikuje od većine drugih jeste da nikad nije
pretrpjela ozbiljne vizulene promjene. Postoji i legenda koja kaže da je za
vrijeme austro- ugarske vladavine u zidove ove džamije sakriven Kur'an koji je
pronađen kasnije nakon restauracije.
