Stari grad Fojnica (1)

Fojnički kraj je malo istražen kada je u pitanju najstarije razdoblje- prahistorija. Na tom prostoru nikad nisu poduzimana sistemska istraživanja i ono što je pronađeno potječe od slučajnih nalaza.“ Na osnovu tih podataka može se okvirno dobiti predstava o fojničkom kraju. Postoje samo pretpostavke da je cijelo područje bilo prekriveno šumom i da čovjek u paleolitu nije imao odgovarajuće uslove za naseljavanje.

S obzirom da je fojničko područje oduvijek imalo izrazito rudarski karakter, prvi ljudi su se ovdje nastanili u II mileniju stare ere, u vrijeme nastanka neolitskih naselja, početka obrade i primjene metala. Tada se čovjek povlači iz ravnice i bježi na visove gdje gradi utvrđena naselja.

Ustanovljeno je nekoliko gradinskih naselja: Lagumi, Gradina, Tješilo, Gojevići, Gradac kod Ostružnice itd.

Pod vlast Rimljana fojnički kraj najvjerovatnije dolazi krajem 1. vijeka stare ere, mada se ne zna tačno. Rimljani su po uspostavljanju svoje vlasti poduzeli sve potrebne mjere da se što prije počne sa ekspolatacijom blaga. Unatoč značajnim rudnicima zlata, u ovom razdoblju ne dolazi do značajnijeg privrednog razvoja, kao ni do formiranja većih naselja budući da se Fojnica nalazi izvan dosega glavnih rimskih cestovnih komunikacija. Pretpostavlja se da je rimsko naselje predstavljalo skromnu aglomeraciju koja je bila sačinjena od trošne građe pa je bilo nemoguće sačuvati. Brojni nalazi novca sugerišu da je život na ovom području bio dinamičan.

Rimljani su, osim rudnih bogatstava, ekspoloatisali i prirodna, tj. termalne izvore. Ti izvori su korišteni i u kasnijim epohama.

Fojnica je nastala bar deceniju prije nego što se prvi put spominje, 1365.godine. U srednjem vijeku je predstavljala jedan od najznačajnijih rudnika u Bosni pa je došlo do znatnog povećanja broja stanovnika (smatra se da je živjelo više od 2000 stanovnika).

Urbanistički gledano, Fojnica je bila trg, te je spadala u tip otvorenih naselja koja su se vremenom naknadno utvrđivala. Odbranu i zaštitu ovih naselja ponekad preuzima obližnji utvrđeni grad Kozograd, sagrađen na uzvisini. Urbano planiranje varoši počinje u starom Trgovištu, kasnijim Pazarnicama- lokalitetu na kojem se na presjecištu puteva formira trg, a zatim malo naselje koje karakteriziraju: “stambene zgrade trgovaca i zanatlija vjerovatno grupisane u manjim kvartovima i raspoređene prema etničkoj pripadnosti, magazini sa trgovačkom robom i zanatske radionice. “ Na trgu se okupljaju domaći i strani rudari, a pored njih mletački i dubrovački trgovci. U blizini Pazarnice nalazi se i mahala Pavlovac koja se formirala pored rudarskih jama. Na Trgovištu se formirao prvi urbani centar srednjovjekovne Fojnice, a nezavisno od njega rudarski centar na Rupnovcu, čiji je razvoj bio ubrzan osnivanjem veće dubrovačke kolonije.

Rudarstvo je bilo najvažnija privredna grana srednjovjekovne Bosne koje je imalo veliki značaj na cijelu Evropu. Učestvovanjem građana u upravnim i sudskim poslovima, Fojnica je zadobila elemente samouprave.

Razvoj naselja nastavljen je na istim ekonomskim osnovama sa rudarstvom kao glavnim zanimanjem većine stanovništva. Međutim, novim razvojem lokalitet gubi raniji značaj, zadržavajući samo ekonomske funkcije centra. Njegovom odumiranju doprinio je razvoj novih lokaliteta, kao i pomijeranje franjevačkog samostana na brdo Križ, čime se uglavnom završava koncentracija domaćeg stanovništva oko Rupnovca. “Dok su se druge varoši dijelile na mahale, .., Fojnica je zatečena kao cjelovito naselje koje se nije dijelilo na mahale“

Fojnica se ubrzano razvija tokom 17. i 18. vijeka. Zasipanjem ranijih jazova nastala je današnja glavna ulica, u kojoj se odmah formirala čaršija. “Fojnica je prikazana kao uzdužno naselje, gotovo u polukrugu ovijeno oko brda Križ. Muslimanski dio naselja se sastojao od tri mahale, okupljene oko tri džamije obuhvatajući i čaršiju u glavnoj ulici.“

Krajem 17. vijeka završen je proces formiranja Fojnice kao kasabe. Ranija odvojena naselja postala su dijelovi jedne nove urbane cjeline, većeg i zbijenog naselja, koje je izraslo u jednu prostorno i funkcionalno povezanu cjelinu.

Fojnica i njena okolina za vrijeme austro-ugarske vladavine nije doživjela privredni prosperitet kao oni gradovi koje je zahvatila industrijalizacija. Saobraćajna izoliranost je jedan od najvažnijih razloga zbog kojeg Fojnica ne doživljava razvoj, te je zabilježeno da je usljed opadanja broja stanovnika spadala među manje gradove u Bosni i Hercegovini.

Fojnica je za vrijeme austro-ugarske vladavine imala urbani razvoj srazmjeran njenom političkom, ekonomskom i strateškom značaju.

Krajem Drugog svjetskog rata Fojnica doživljava strašno bombardiranje što je utjecalo na strukturu grada. Polovinom dvadesetog stoljeća u okviru sveukupnog ekonomskog razvoja SFR Jugoslavije, i Fojnica, zahvaljujući prvenstveno svojim prirodnim bogatstvima, doživljava snažnu ekspanziju u privrednom smislu. Razvija se posebno drvno-prerađivačka industrija, a kasnije i tekstilna, te grafička industrija.“ Rezultat ovog razvoja je prostorno širenje grada i nastanak novog stambenog naselja: Novo naselje, koje je prvo bilo individualno, a kasnije su se gradili objekti kolektivnog stanovanja. Izgradnjom rekreacionog centra “Reumal“, Fojnica postaje poznatija kao liječilište, te se razvija zdravstveni i rekreacioni turizam. Objekat postaje svojevrstan urbani reper u prostoru, a dio grada biva namjenjen upravo za svrhu promovisanja turizma. Poboljšanje uslova života, ekonomski razvoj, te deruralizacija rezultiraju daljnjom prostornom ekspanzijom grada, sve do kraja socijalističke ere.

(Ova priča je dio serijala #StarigradoviBiH, o važnim kulturno-historijskih centrima iz Bosne i Hercegovine. Serijal predstavlja politicki.ba uz podršku kompanije BH Telecom)