Populizam u svijetu politike: Kriza kao šansa

Piše: Prof. dr. Adnan Mahmutović 

Živimo u vremenu populizma kao dominantne crte unutrašnje i vanjske politike. Populizam je danas, slično kao COVID-19, postao tzv. nova normalnost. U ovom kraćem osvrtu pokušat ćemo da objasnimo polazišta, obilježja i karakter populista i populizma danas. Nastojat ćemo da dotaknemo pitanje efekata trenutnog dometa populista na razvoj međunarodnih odnosa u svijetu.

Prije svega, pojam populizam nije ništa novo.  

Kada je prvi put upotrijebljen

Kao pojam prvi put je upotrebljen još krajem 19 stojeća. Tada je u politiku ušao kao oznaka za ljevičare, međutim danas se uglavnom (u Evropi) povezuje sa političkim partijama desne i ekstremno desne orijentacije političkog spektruma. Iako je na političkoj sceni prisutan nešto više od jednog stoljeća, populizam je, u teoriji i javnom diskursu, još uvijek dosta klizav koncept. Razloge treba tražiti u relativno zamršenim pokušajima teoretskog objašnjenja, ili, pak, u tome što nedostaju ujednačeni kriteriji na osnovu kojih bi mogli procijeniti momenat političkog skretanja u populizam. Bilo kako bilo, većina dostupne literatura sugeriše da populizam ima dva lica. Prvo je ono koje se primarno zasniva na ekonomskim razlozima, socijalnom programu, siromaštvu, nesigurnosti, finansijskim krizama.

Primjer ove vrste populizma jeste političko djelovanje američkog političara Bernie Sandersa ili primjer nekada popularne Syriza grupacije u Grčkoj, odnosno današnjeg Podemosa u Španiji. Druga varijanta populizma je ona koja  polazi od nativizma, specifičnosti kulture, ističe značaj identiteta, nepovjerenja prema strancima i manjinama – pogađate Donald J. Trump. Dok lijevo orijentirani populisti definišu narod u skladu sa socioekonomskim, ovi drugi narod definišu u skladu sa primarno kulturalnim i etničkim principima. Zajedničko za ove dvije oprečne verzije populista je da se u početku pojavljuju kao pobunjenici protiv vladajuće strukture, predstavljaju se kao politički izraz frustracije i gnjeva naroda, te nastoje da se legitimiziraju kao autohtoni glas većine. Okosnica političkih nastupa je mantra koja se ponavlja: „mi i oni“. Pri tome, „mi“ označava „stvarni narod“ pretočen u populiste, dok su „oni“ (anam-oni) svi drugi. Populisti ističu da jedino oni predstavljaju „stvarni narod“, dok su njihovi politički oponenti u suštini bez legitimiteta i nerijetko se predstavljaju kao neprijatelji naroda. Pod geslom pripadnosti izvornom identitetu, tradiciji, kulturi, religiji populisti mobilišu narod. Nametnuli su veoma suptilnu tezu pozivanja na izvornost sebi dajući suvereno pravo originalnog branioca fundamentalnih vrijednosti i načina života većine.

Politički uspon populista može se pratiti još od 1990, međutim značajniji prodor na političkoj sceni se dešava 2016., kada populisti praktično preuzimaju diktiranje većine političke agende na Zapadu. Tu, prije svega, mislimo na izbor Donalda Trumpa za predsjednika SAD. Također, iste godine populisti ostvaruju značajan uspjeh sa svojim planom da izvedu Ujedinjeno Kraljevstvo iz članstva u EU. U Evropi populisti na izborima bilježe zapažene rezultate.  Tako, 2017. godine značajan porast broja glasova na predsjedničkim izborima u Francuskoj dobija ultradesničarska kandidatkinja Marine Le Pen. Iste godine, Geert Wilders i njegova Partij voor de Vrijheid ostvarili su drugi najbolji rezultat na Općim izborima u Holandiji. U Italiji 2018. godine, dvije populističke partije desničara (Movimento 5 Stelle  i Lega Nord per l'Indipendenza della Padania) formirale su koaliciju i preuzele vlast. Prošle godine na izborima za Evropski parlament populističke partije su ponovo osvojile rekordan broj mjesta. Također, nakon Općih izbora 2019 . godine Vox partija postala je treća po snazi partija u Španiji. Ovome treba dodati činjenicu da Victor Orbán, Narendra Modi, Vladimir Putin, Jair Bolsonaro, Jaroslaw Kaczynski, i dr., već neko vrijeme suvereno uživaju značajnu podršku građana. Kada govorimo o Evropi, nekih  2/3 populističkih partija su integralni ili nezamjenjivi dio političke zbilje koji kreira društveno-političku agendu u mnogim zemljama.

"Muslimani sa sobom donose parazite"

Partije populista ostvarile su značajne uspjehe u različitim dijelovima Evrope i Amerike. Međutim, njihov politički uspjeh nije rezultat nekog uniformnog modela ili opće prihvaćene strategije koju slijede. Partije populista su, prihvativši različite forme djelovanja, postepeno evoluirale u zasebne modele. Postoji razlika između populista u nekadašnjim komunističkim zemljama u odnosu na populiste koji su se pojavili na zapadu Evrope. Također, evidentna je razlika i između populista u Zapadnom svijetu: Geert Wilders i Marie Le Pen kao ultradesničari se razlikuju od Donalda Trumpa i recimo Beppe Grillo-a. Međutim, opet postoje neke zajedničke note koje ih povezuju, to su: islamofobija, anti-globalizam, euroskepticizam, anti-imigraciona politika. Islamofobija je davno postala politička kultura i centralno obilježje populista, bar ovih u Evropi. Ovdje namjerno neću posebno elaborirati Geerta Wildersa, a preskočit ću i Shakespear-ovu frazu „nešto je truhlo u državi Danskoj“. Beppe Grillo, lider Movimento 5 Stelle, druge po veličini političke stranke u Italiji, u maju 2016. šokirao je izjavom kojom je gradonačelnika Londona Sadiq Khana usporedio sa teroristom kazavši da očekuje da vidi Sadiq Khana kako će se raznijeti ispred Westminster ureda. Istovremeno, lider vladajuće partije u Poljskoj, Jarosław Kaczyński je više puta ponavljao da će muslimanski imigranti, ukoliko im se dopusti ulazak, neminovno uzrokovati epidemiju zbog toga sto sa sobom donose parazite koji su opasni za Poljake. Poruka slične sadržine se može pronaći i u manifestu Rassemblement national (partije na čijem je čelu Marine Le Pen) objavljenom 2015. godine. U Njemačkoj, partija Alternative für Deutschland se u 2016. godini zalagala za to da policija upotrijebi vatreno okružje kako bi spriječila muslimanske izbjeglice da pređu granicu. Iako je osnovana 2013. godine, nakon Saveznih izbora 2017. ova partija je postala treća po veličini u Njemačkoj. Pod dirigentskom palicom premijera Modia, indijska država Uttar Pradesh (38 miliona muslimana) je usvojila kontroverzni zakon kojim se prijeti kaznom od 10 godina zatvora u slučaju da se dokaže da je musliman oženio nemuslimanku i na taj način uzrokovao da ona promijeni svoju vjeru. Inače, islamofobični nastupi nisu samo obilježje desničarskih populista. Vidimo da je to sigurna karta na koju igra i aktuelni francuski predsjednik koji se nada da će mu to donijeti prednost na sljedećim predsjedničkim izborima 2022. godine u odnosu na Marine Le Pen, koja je već najavila kandidaturu. Macron postepeno postaje populista centralne orijentacije političkog spektruma - pojam koji se polahko etablira. U njegovom slučaju radi se o blažoj formi populizma ili o populizmu anti-populizma. Iz njegovog primjera se vidi da je populizam postao neka vrsta prazne forme koja se puni u zavisnosti od potrebe i toga na koji način se definira aktuelno političko okružene u odnosu na narod.

Vjerovatno se pitate koji je razlog uspjeha populista danas?