Konferencija EPP-a u Sarajevu: Bošnjaci i ‘kršćanska Evropa’

Piše: Haris Imamović

Konferencija Evropske narodne stranke (EPP) u Sarajevu, uz zajednički skup i deklaraciju bosanskohercegovačkih stranaka koje pripadaju ovoj porodici (SDA, HDZ BiH, HDZ 1990, SDS i PDP), prvorazredni je događaj u našem političkom životu.

Ako ima onih koji to ne znaju, EPP je najveća grupacija u Evropskom parlament. Po tom osnovu je imenovala predsjednicu Evropske komisije Ursulu von der Leyen i predsjednicu Evropskog parlamenta Robertu Metsolu. 

Najbolji mandat nakon Dejtona

Trenutni predsjednik EPP-a, koji je sudjelovao u sinoćnjem programu, Manfred Weber, član je bavarske Kršćansko-socijalne unije (CSU). On je 2019. bio jedan od vodećih kandidata za predsjednika Evropske komisije. EPP okuplja narodne, uglavnom demokršćanske stranke (ali, kako vidimo po prisustvo SDA i srpske opozicije, i one koje se oslanjaju na islamsku i pravoslavnu tradiciju). Dakle, riječ je o grupaciji desnog centra, koja se u vrjednosnom pogledu snažno razliku od krajnje desnice.

U zajedničkoj deklaraciji, koju su uz SDA potpisali i HDZ, te opozicija iz RS-a, osuđeni su napadi na ustavni poredak BiH, čime se cilja na SNSD-ove akcije u proteklom periodu. Također se ističe posvećenost Dejtonskom sporazumu i jasna opredijeljenost ka Evropskoj uniji. 

Pozdravivši ovo okupljanje, predsjednik SDA Bakir Izetbegović je podsjetio na mandat 2014-2018, kada su vlast u BiH činile stranke iz porodice EPP-a: SDA, HDZ i SDS-PDP, na početku i ljevičarski DF (koji je 2015. napravio katastrofalnu odluku da izađe iz te vlasti). 

Izetbegović je kazao da je mandat 2014-2018. najbolji u postdejtonskom periodu, što je svakako govorničko pretjerivanje. Naime, po obimu reformi, značajniji su mandati iz ranih 2000-ih. Ali ako uzmemo u obzir da je mandat 2014-2018, za razliku od tih ranijih, prošao u znaku pavisnosti OHR-a, te da je stabilnost i reformski napredak na državnom nivou osiguran zahvaljujući isključivo domaćim snagama, onda se, u izvjesnom smislu, moguće i složiti s Izetbegovićevom ocjenom.

Nezaboravna je činjenica da su ministri u državnoj vladi, Mirko Šarović i Dragan Mektić, nešto manje i Igor Crnadak, tada potpuno promijenili politički paradigmu u BiH, uspjevši da steknu ogromnu popularnost i van svog nacionalnog korpusa. 

Možda je najveće priznanje mandatu 2014-2018. odala sama Trojka, pokušavajući svim silama u aktuelnom mandatu uvesti u Vijeće ministara kadrove SDS-a, PDP-a i stranke Nebojše Vukanovića. Ali Trojka nije uspjela u tome, SDA i DF jesu.

Vidjet ćemo kakvi će biti rezultati narednih izbora i da li će omogućiti formiranje neke slične koalicije onoj iz mandata 2014-2018. 

Uprkos tome što je prisustvovao sinoćnjoj konferenciji i potpisao zajedničku deklaraciju, predsjednik HDZ BiH Dragan Čović će, naravno, ostati privrženiji Miloradu Dodiku i SNSD-u. Ali ne pita se ni Čović o svemu. Ako rezultati izbora otvore prostor za formiranje vlasti na državnom nivou sa opozicijom iz RS-a onda je, uz minimalan međunarodni pritisak na HDZ BiH (uz ostalo, i preko EPP-ovih struktura), moguće ponoviti scenarij iz najboljeg postdejtonskog mandata.

Istina, neusaglašenost SDS-a, PDP-a/PSS-a i Vukanovićeve stranke ne garantuje svijetlu izbornu budućnost ove koalicije; ali nakon iznenađujućeg uspjeha Branka Blanuše na prijevremenim izborima u Rs-u za entitetskog predsjednika, samo naivni mogu ustvrditi da je SNSD-u pobjeda zagarantirana. Treba vidjeti i kakav će utjecaj na sve imati nove izborne tehnologije.

Pa čak i da opozicioni blok u Rs-u ne pobijedi, činjenica da najmanje polovina srpskog glasačkog tijela prkosi Dodikovom režimu u toj mjeri da je spremno dati glas umjerenom Blanuši (što su pokazali prijevremeni izbori za predsjednika Rs-a); te da je taj Blanuša, kao predsjednik SDS-a, spreman sjesti sa Izetbegovićem, Weberom i Čovićem i potpisati proevropski dokument, u kojem se osuđuju (Dodikovi) napadi na ustavni poredak BiH, već sama po sebi slabi poziciju režima u Rs i predstavlja bitan faktor odvraćanja. 

Zato cijenim da je konferencija EPP-a stigla u pravi čas, te odajem priznanje rukovodstvu EPP-a, a prije svega njihovom sekretaru za međunarodne odnose Patricku Volleru, koji već godinama skromno i tiho pruža ogromnu podršku miru u našoj zemlji i njenom evropskom putu. 

Bošnjaci i kršćanska Evropa

Osim značaja sarajevske konferencije EPP-a za tekuću politiku u BiH, tu je još jedan bitan aspekt - a tiče se islamofobne propagande, koja se trenutno vodi protiv BiH i Bošnjaka. Nekoliko činjenica iz naše novije historije otkriva zašto je EPP, savez demokršćanskih stranaka Evrope, moćno sredstvo u suzbijanju te propagande.

Bitni zvaničnici EPP-a su bili i veliki prijatelji Bosne i Hercegovine, tokom perioda 1992-1995 i kasnije: pokojni Alois Mock, vicekancelar i ministar vanjskih poslova Austrije; trenutni poljski premijer Donald Tusk (bivši predsjednik EPP-a); njemački kancelari Helmut Kohl i Angela Merkel, zatim bivši visoki predstavnik u BiH Christian Schwarz-Schilling, itd.

U “Clintonovim trakama”, dobitnik Pulitzerove nagrade Taylor Branch navodi kako je bivšem američkom predsjedniku Billu Clintonu kazao da je cinizam evropske diplomatije tokom agresije na BiH podsjećao na “diplomatiju slijepog pogleda na tešku situaciju evropskih Jevreja tokom Drugog svjetskog rata”. Na tu opasku, Clinton je slegnuo ramenima, a onda je dodao rečenicu, koja se često ponavlja u našoj javnosti, kao dokaz neprijateljskog stava kršćanske Evrope prema nama (muslimanima): “Rekao je [Clinton] da je francuski predsjednik François Mitterand bio posebno izravan kada je rekao da Bosna ne pripada [Evropi], te da su i britanski dužnosnici govorili o bolnoj ali realističnoj restauraciji kršćanske Evrope.”

Gotovo svi koji prenose ovaj citat kako bi ilustrirali odnos Evrope prema nama, svjesno izostavljaju narednu rečenicu u “Clintonovim trakama”: “Protiv Velike Britanije i Francuske, rekao je [Clinton], bio je njemački kancelar Helmut Kohl, koji je podržao preispitivanje uvedenog embarga UN-a BiH na uvoz oruža, a ta inicijativa je propala djelimice i zbog tog što Njemačka nije imala mjesto u Vijeću sigurnosti UN-a.”

Dakle, vidimo na djelu socijalistu, ljevičara Mitteranda, koji isključuje Bosnu iz Evrope i britanske konzervativce, koji govore o “bolnoj ali realističnoj restauraciji kršćanske Evrope”. A onda vidimo njemačkog kancelara Kohla, vođu Kršćansko-demokratske unije (CDU), najveće demokršćanske stranke u Evropi, koji se protivi takvom rezonu, diže glas protiv embarga, itd.

Da je Evropa monolitan entitet, koji je protiv nas, njemački kancelar bi morao biti predvodnik, a ne protivnik antibosanske politike. Ali stvari ne stoje tako. 

Bošnjaci i Evropa

Obrativši se sinoć Kohlovim nasljednicima u CDU i EPP-u, i istaknuvši da su “Bošnjaci autohton evropski narod”, itd, predsjednik SDA im nije kazao nešto što već ne znaju. Ali bilo je važno da to čuju kako predsjednik HDZ BiH, tako i predsjednik SDS, i šira javnost - da Bošnjaci pripadaju Evropi u cijelosti, bez potrebe da se u to ime odriču svoje provenijencije i identiteta.

”Ponosni smo na komponentu koju su muslimani unijeli u evropsku kulturu i tradiciju. Ta komponenta je neizostavna. Evropske kulture ne bi bilo ovakve kakva jeste sada bez te komponente. Stoga smatramo da evropska kultura nije izgrađena isključivo na judeo-kršćanskim vrijednostima već na abrahamskom monoteizmu, te na abrahamskim vrijednostima i tradicijama, a Sarajevo je potvrda ove teze”, kazao je, uz ostalo, Izetbegović.

Da je “kršćanska Evropa” monolitan politički entitet i da je njen glavni motiv, u pogledu BiH, restauracija kršćanske dominacije, već bi na Berlinskom kongresu 1878. bilo dopušteno Srbiji da okupira BiH i neutralizira muslimansko prisustvo. Ali to se nije desilo. Već tadašnji evropski zvaničnici, na čelu sa britanskim premijerom Benjaminom Disraelijem i njemačkim kancelarom Ottom von Bismarckom, nisu dopustili Srbiji da okupira BiH. 

Tako, od Disraelija i von Bismarcka, do Kohla i Mocka imamo kontinuitet evropskih lidera, koji se protive “bolnoj, ali realističnoj restauraciji kršćanske Evrope” na tlu BiH.

Razlog tome je što evropske sile i SAD nisu u svome odnosu BiH vođene nekakvim zajedničkim negativnim predstavama o Bošnjacima, već se svaka od njih vodi svojim interesima. 

Kao što je Velika Britanija cijenila da je u njenom interesu da obuzda rastuću rusku moć, te je stoga do 1878. podržavala teritorijalni integritet Osmanskog carstva, a na Berlinskom kongresu je iznijela prijedlog da Austro-Ugarska okupira BiH (sve samo da se spriječi širenje utjecaja Rusije); tako je Britanija 1991. bila protiv nezavisnosti Slovenije, Hrvatske i BiH, vodeći se strahom od rastuće moći tada tek ujedinjene Njemačke. 

Britanci su, uostalom kao i Francuzi, vidjeli njemačko ujedinjenje 1990. i ekspanziju njemačkog utjecaja na Balkan 1991. (kroz podršku Berlina slovenačkoj i hrvatskoj nezavisnosti) kao prijetnju vlastitoj moći i utjecaju. Vodili su se historijskim iskustvom, od Napoleona od nacističke Njemačke, odnosno doktrinom da nijedna kontinentalna sila ne smije postati previše moćna. Ovaj aspekt rata je, za razliku od neslaganja Clintonove administracije i francusko-britanske osovine, u našem kolektivnom pamećnju, pa čak i u našoj historiografiji, gotovo potpuno zanemaren.

Aktuelni izazovi

U isto vrijeme, kada je održana EPP-ova konferencija,italijanski list Il Manifesto izvijestio je o nečemu što je promaklo našoj javnosti. Italijanska premijerka Giorgia Meloni je propustila EU samit u Tivtu, kako bi u Italiji prisustvovala puštanju u promet jedne poštanske markice. Objašnjenje: Italija je već duže vrijeme u lošim odnosima sa vodećim silama EU, Francuskom i Njemačkom. 

Razlog su neslaganja Rima sa Parizom i Berlinom po pitanju rata u Ukrajini: Meloni smatra da EU, bez Washingtona, ne može voditi efikasne pregovore s Moskvom o okončanju rata. Ali ukrajinsko pitanje nije jedino. Najnoviji primjer je bio spor Pariza i Rima oko lokacije sjedišta Evropske carinske agencije (na kraju je, umjesto Rima, izabran francuski Lille, što je dodatno ozlojedilo Italijane). Meloni npr. nije prisustvovala jučerašnjem sastanku francuskog predsjednika, njemačkog kancelara i britanskog premijera sa ukrajinskim predsjednikom u Londonu.

Amerikanci su lukavo iskoristili situaciju, te su, kandidovavši sebi lojalnog Italijana Antonija Zanardija Landija za novog visokog predstavnika u BiH, privukli Rim na svoju stranu i već u startu razjedinili EU, koja im se kanila suprostaviti, kandidovavši Francuza Renéa Troccaza. Pošto su SAD osigurale podršku i Turske, te Japana, Landi slovi za favorita, ali vidjet ćemo da li će Pariz i Berlin popustiti pod pritiskom.

Umjesto da se, u tumačenju političke stvarnosti, oslonimo na redukcionističku shemu “kršćanska Evropa” vs. Bošnjaci muslimani, odnosno tezi da Evropa teži ka “bolnoj ali realističnoj restauraciji” kršćanske dominacije u BiH, da bismo ispravno odgovorili na aktuelne izazove važno je da pratimo i razumijemo, kako internu dinamiku EU, tako i američko-evropske odnose. Našoj javnosti, koja voli religijsko-civilizacije simplifikacije, neće biti lako da se snađe u svemu tome.