Debata koja to nije

Tvrdnja Sabine Ćudić da je u Bosni i Hercegovini devedesetih godina prošloga sttoljeća vođen “rat za moć”, a ne rat protiv ovog ili onog naroda, izazvala je burne reakcije. U tim rekacijama ne vidimo da iko osporava tezu da su politički interesi, teritorija i borba za dominaciju sastavni dio ratova. One su, prije svega, uvjetovane otvaranjem pitanja da li se rat obilježen etničkim čišćenjem, opsadama i genocidom može primarno opisati neutralnom formulacijom “borbe za moć” bez posljedica po historijsku preciznost i etičku odgovornost?

Naknadnim reakcijama i pojašnjenjima, gospođa Ćudić pokušava fokus rasprave preusmjeriti na činjenicu da su Bosnu branili i Srbi i Hrvati, kao i na političku filozofiju Alije Izetbegovića.

Niko ozbiljan ne dovodi u pitanje multietničku odbranu Bosne i Hercegovine kao ni odbranu bisanskohercegovačke multietničnosti. Niko ozbiljan ne negira učešće Srba i Hrvata u njenoj odbrani. Ta činjenica ostaje jedna od najvažnijih moralnih dimenzija ratnog iskustva Bosne i Sarajeva u njoj.
Iz te činjenice, međutim, ne proizlazi zaključak da rat nije imao snažnu etno-nacionalnu dimenziju niti da je formulacija “rat za moć” dovoljna da obuhvati njegov karakter.

Logički čitano, Ćudić u svom odgovoru na kritike koristi argumentacijski alat koji se može opisati kao ignoratio elenchi ili mutatio controversiae, tj. pomjeranje težišta rasprave sa postavljenog pitanja na drugu, paralelnu temu. Rasprava se time udaljava od osnovnog pitanja: da li se agresija i rat u Bosni i Hercegovini, uključujući genocid, urbicid i kulturocid, mogu svesti na neutralan opis političke borbe, a da se pritom ne izgubi historijska i moralna preciznost?

Naknadna reakcija Sabine Ćudić, odnosno njen pokušaj pojašnjenja i opravdanja izrečenog iskaza, zato više podsjeća na uspješno strukturiranu debatnu strategiju nego na suočavanje s temeljnim pitanjem kritike. Nije nevažno da je riječ o nekadašnjoj učesnici međunarodnih debatnih takmičenja, gdje se uspjeh često mjeri sposobnošću redefiniranja okvira rasprave i premještanja fokusa sa inicijalne teze na teren koji je povoljniji za odgovor.

U debatnom registru to predstavlja efikasan manevar. U političkom i historijskom kontekstu, međutim, ovakav pokušaj argumentiranja otvara znatno ozbiljnija pitanja.
Bosanskohercegovačka politika inače često pokazuje značajan nedostatak sposobnosti da razdvoji retoričku uvjerljivost od historijske odgovornosti.

Kada je Alija Izetbegović isticao da se radi o ratu politika, a ne naroda, odnosno kada je govorio da se radi o "napadu na multikukturnu, multietničku, nezavisnu i suverenu Bosnu i Hercegovinu", u središtu te tvrdnje nije bilo negiranje etničke dimenzije sukoba, nego razlikovanje između ideologija koje proizvode nasilje i zajednica koje su mu izložene. U tom razlikovanju sadržana je ključna distinkcija: narodi nisu inherentni nosioci sukoba, ali su identiteti u konkretnom historijskom kontekstu postali jedno od glavnih sredstava političke mobilizacije i nasilja.

Bez tog sloja, rat u Bosni i Hercegovini ostaje nerazumljiv. Ljudi nisu protjerivani iz svojih domova zbog apstraktnih političkih neslaganja, nego zato što su u okviru konkretnih projekata etno-teritorijalne reorganizacije označeni kao “drugi” na “pogrešnom prostoru”. Upravo zbog toga međunarodna pravna kvalifikacija rata ne ostaje na nivou “borbe za moć”, nego uključuje precizne opise organiziranih kampanja progona, opsada i genocida.

Moć i teritorija nesumnjivo su bili prisutni. I geopolitički interesi. Ali način njihove realizacije bio je nerazdvojiv od etničkih identiteta koji su u tom kontekstu postali osnovna linija političke i vojne organizacije.

U javnom diskursu Bosne i Hercegovine paralelno egzistiraju i narativi koji pokušavaju naglasiti univerzalni, građanski i antifašistički karakter odbrane grada. Taj element sarajevskog iskustva je neupitan i duboko konstitutivan za njegov identitet. Ipak, njegova interpretacija ponekad sklizne u oprez prema svakom insistiranju na etničkoj dimenziji rata, kao da bi njeno priznanje automatski vodilo u esencijalizaciju sukoba.

U tom oprezu pojavljuje se i šira idejna matrica. Ona počiva na pretpostavci da je (etno)nacionalni identitet niži oblik političke svijesti, dok je “nadnacionalno” viši stadij društvenog razvoja. Ta logika ima dugu historijsku liniju u jugoslavenskom političkom mišljenju. Nakon Drugog svjetskog rata, ukidanje nacionalnih kulturnih društava u Bosni i Hercegovini bilo je praćeno uvjerenjem da socijalistički univerzalizam postepeno nadilazi i prevazilazi nacionalne identitete. U tom kontekstu pojavila se i formulacija o prelasku iz “nižeg u viši stadij postojanja - nadnacionalni” kojom je Salko Nazečić opisao “nužnost ukidanja” nacionalnog kulturnog društva.

Takvo razumijevanje modernizacije identiteta ostavilo je dubok trag u političkoj kulturi. U svojoj osnovi, ono sugerira hijerarhiju identiteta u kojoj nacionalno predstavlja prelaznu fazu, a nadnacionalno konačni oblik političke zrelosti.

Iz perspektive bošnjačkog historijskog iskustva takav okvir dobija dodatnu težinu. Proces naše nacionalne emancipacije bio je višestruko osporavan, često prekidan, a u pojedinim historijskim momentima praćen nasiljem i genocidom. U takvom kontekstu, zahtjev da se nacionalni identitet prevlada kao “niži stadij” političke svijesti ne djeluje kao neutralna teorijska pozicija, nego kao oblik simboličkog razoružavanja političkog subjekta čiji je identitet dugo bio osporavan. Dakle, Bošnjaka.

Taj zahtjev se, pritom, ne primjenjuje simetrično. Nadnacionalna paradigma najčešće se očekuje od onih čiji je identitet politički slabije institucionaliziran, dok drugi identiteti ostaju stabilno utemeljeni u političkim i društvenim strukturama.

Savremena historija Bosne i Hercegovine ne ukazuje na nestanak identiteta, nego na njihovu trajuću političku prisutnost i povremenu konfliktogenost koja se javlja i onda kada su ignorirani ili potisnuti.

U tom smislu, rasprava o karakteru rata i načinu njegovog imenovanja otvara šire pitanje odnosa između jezika i historije. Jezik kojim se opisuje rat nije neutralan alat. Dapače, on oblikuje razumijevanje njegovog karaktera i političkih posljedica.

Zato se i spor ne svodi na pitanje multietničnosti Bosne. Taj aspekt ostaje nesporan i konstitutivan. Rasprava se ovdje odnosi na način na koji se historijski događaji konceptualiziraju i pitanje da li se njihov specifični karakter može izgubiti u korist preopćenitih političkih formulacija.
U tom prostoru, između jezika i historije, smješta se i današnja polemika.

Gospođo Ćudić, politička zrelost mjeri se i sposobnošću da se kompleksna historijska iskustva imenuju precizno, bez ideološke redukcije i bez potrebe da se njihove neugodne dimenzije izbrišu iz jezika kojim ih opisujemo. A vi ste sve samo ne neoprezni u artikulaciji svojih stavova.

Jer, kako reče Hajdeger, “jezik je kuća bitka”.