Berlinski kongres je spasio Bošnjake u BiH da ne dožive sudbinu muslimanskog stanovništva u Srbiji.
Piše: Haris Imamović
Njemački kancelar Friedrich Merz je, u autorskom tekstu za Foreign Affairs, najavio da će Njemačka u narednim godinama uložiti stotine milijardi eura u odbranu i napraviti najveću konvencionalnu vojsku u Evropi, koja je u stanju da se suoči sa ruskom agresijom.
Za razliku od papirnatih reformi, ovo što najavljuje Merz predstavlja istinsku promjenu. Teško je dočarati – ako je uopće i potrebno dočarati - šta za Evropu znači to da se Njemačka ponovo naoružava. U svijetu u kojem poznajemo
Još prije deset godina, Hans Kundnani ukazivao je na (tada pomalo zaboravljeni) značaj gole sile u međunarodnoj politici, odnosno na nedovoljnost ekonomske snage, postavljajući zajedljivo pitanje: Merkel i čija vojska?
Danas imamo odgovor na pitanje ko će biti glavni politički faktor u Evropi: Merz i njemačka vojska. Na koncu, to je konkretan odgovor na zahtjeve Washingtona, koje je sažeo državni sekretar Marco Rubio prije nekoliko dana na Minhenskoj sigurnosnoj konferenciji.
“Želimo saveznike”, kazao je, “koji imaju toliko snage da se nijedan protivnik nikada ne bi doveo u iskušenje da testira našu kolektivnu snagu. Zato ne želimo da naši saveznici budu okovani krivnjom i sramom. Želimo saveznike koji su ponosni na svoju kulturu i svoju baštinu, koji razumiju da smo nasljednici iste velike i plemenite civilizacije i koji su, zajedno s nama, voljni i sposobni braniti je.”
Svrha nove, naoružane Njemačke jeste da preuzme dio tereta, koji su Sjedinjene Države decenijama nosile gotovo same, kada je u pitanju odbrana i sigurnost Evrope.
Dvije srpske pozicije o Njemačkoj
U isto vrijeme, kada je njemački kancelar objavio navedeni članak, neformalni vođa Rs Milorad Dodik je, na svečanoj akademiji povodom Srpskog ustanka, govorio o tendenciji Nijemaca da diktiraju način života na našim prostorima, podcrtavajući da nije slučajno većina visokih predstavnika dolazila iz Njemačke i Austrije.
Po njegovoj ocjeni, Nijemci “ovaj prostor smatraju svojim”, a u prilog svojoj tvrdnji je naveo da je “nedavno Merz govorio o tome u Londonu, govoreći kako je Balkan njihova zona”. Odbacivši članstvo u EU kao cilj, Dodik je kazao kako srpski narod ne želi biti dio “onoga što nam gradi germanski politički krug”, te je kao kratkoročni cilj naveo vraćanje nadležnosti RS-u koje su joj pripadale po izvornom Dejtonu.
U isto vrijeme, predsjednik Srbije Aleksandar Vučić se susreo sa Merzom i njemačkim ministrom vanjskih poslova Johannom Wadephulom, poručivši da je Njemačka jedan od najvažnijih partnera Srbije i da će težiti jačanju veza sa Berlinom. Dakle, potpuno suprotne ocjene od Dodikovih.
Velikosrpska germanofobija i pronjemački realpolitik
Dodikovo gledište je dobro poznato, velikosrpsko gledište, koje se utvrdilo još u 19. stoljeću, kada se Srbija pokušavali nametnuti kao konkurent Austro-Ugarskoj na području koje danas zovemo zapadnim Balkanom. Navedeno gledište je osnažno iskustvima iz Prvog i Drugog svjetskog rata, a zaokruženo 90-ih, kada je, po srpskoj verziji, Njemačka odigrala ključnu ulogu na razbijanju Jugoslavije.
Osim Dodika, u aktuelnom političkom kontekstu iskazao ga je i Milo Lompar, jedan od političkih mentora Studentskog pokreta u Srbiji. On je kazao da Amerikanci cijene što su Nijemci bili u stanju preuzeti finansiranje rata u Ukrajini, te da po istom receptu Washington dati sve odrješenije ruke Berlinu na evropskom tlu.
“Bojim se”, veli Lompar , ”da bi Amerikanci mogli učiniti Nemcima ustupke na Balkanu kod nas, što je stara želja, tema nemačke politike, preko Austrije, a u stvari nemačke politike, naročito u Bosni i Hercegovini, a moguće je i u Srbiji. Dakle, da se tu obezbedi neka nemačka dominacija.”
“Nemačka dominacija je”, nastavlja Lompar, “veoma negativna činjenica u našem historijskom iskustvu zato što se Nemačka u 20. veku teško ogrešila o srpski narod, u više slučajeva.”
Lompar je kazao da Nijemci ne osjećaju potrebu ni da “sakriju neke svoje predrasude da bi se razgovor vodio kulturno i civilizovano, oni imaju jednu brutalnost koja ne djeluje ohrabrujuće”.
Lompar je kazao da strani činioci kreditiraju Vučićev režim, čime dovode Srbiju pod svoju kontrolu.
”Te priče o suverenosti”, veli Lompar, “koju treba obnoviti možda imaju nekog smisla na dugi rok, ali na kratki i srednji rok nacionalna politika Srba, integralno gledano, taj moj srpski integralizam što je toliko problematičan, bi trebala usmjerena ka očuvanju unutrašnje autonomije društva. Ta ideja da mi budemo suvereni, mi nemamo prosto snagu za to”.
Dakle, iako se na prvi pogled čini da je Lompar istomišljenik ekstremnog Dodika, na kraju gotovo da se kod njega vidi jedno razumijevanje za Vučićev realpolitički stav u odnosu sa Berlinom. Drugim riječima da je Lompar predsjednik Srbije teško bi našao hrabrosti da od Njemačke sebi pravi neprijatelja.
Na koncu, Lomparove ocjene treba čitati u kontekstu njegovog doprinosa rehabilitaciji Milana Nedića. Naime, ako Lompar smatra da je Nedić, u toku Drugog svjetskog rata, pristao na saradnju sa Nijemcima, kako bi zaštitio srpski interes koliko se u tim uslovima moglo, to onda znači da Lompar ima potencijal da, kada se ugase kamere, iznađe razumijevanje i za benigne forme srpsko-njemačke saradnje, kakva je Vučićeva.
Na koncu, postoji čitava jedna tradicija pronjemačke srpske politike: od Milana Obrenovića i njegovih Naprednjaka, koji su, za razliku od Karađorđevića i Pašićevih Radikala, poštovali odluku Berlinskog kongresa o BiH; zatim preko Milana Stojadinovića; pa sve do Vučića, koji se od 2008. do 2012, uz blagoslov Angele Merkel, sugestivno preobrazio iz antinjemačkog radikala u pronjemačkog naprednjaka.
Bošnjaci i Njemačka
Bošnjačko historijsko iskustvo je u odnosu na Njemačku prilično drugačije. Za razliku od Beograda, Sarajevo nikada nije imalo šansu da budu regionalni hegemon samim time i takmac Njemačkoj, pa naši interesi nikada nisu kolidirali s njemačkim na isti način kao srpski. Štaviše, Berlinski kongres je spasio Bošnjake u BiH da ne dožive sudbinu muslimanskog stanovništva u Srbiji.
Ministar odbrane Njemačke Boris Pistorius dočekan ispred Doma Oružanih snaga BiH sa ministrom odbrane BIH Zukanom Helezom 06.02.2024 (Foto: FENA)
Stoga je jedan Šerif Arnautović 1917, u Memorandumu caru Karlu, pokazao snažnu vjeru da Bosna i Hercegovina može dobiti autonomiju unutar Austro-Ugarske. Istovremeno je smatrao da takav razvoj nije moguć u Jugoslaviji. Iskustvo prve Jugoslavije mu je dalo za pravo.
Arnautovićevo pronjemačko uvjerenje su, u novom kontekstu, obnovili kolaboracionisti okupljeni oko Uzeir-age Hadžihasanovića 1941. Ali njih je iskustvo demantovalo, jer je Bosna i Hercegovina u okviru federativne Jugoslavije stekla status republike, dobivši mnogo više, nego što su naši kolaboracionisti tražili od Hitlera.
Da se historija ne ponavlja, pokazao je i raspad SFRJ. Njemačka je tada stala uz Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu, kao žrtve velikosrpske agresije, te imala bitnu ulogu u procesu njihovog međunarodnog priznanja i kasnije, 1995. u preobrazbi evropske politike prema jugoslovenskoj krizi.
Dio naših komentatora prosrpsku poziciju Francuske i Velike Britanije u periodu 1991-1995 objašnjava vjerskim elementom, pa često navode citat iz Clintonovih traka, gdje bivši američki predsjednik govori kako su mu neki evropski zvaničnici agresiju na BiH tumačili kao “bolnu, ali realnu obnovu kršćanske Evrope”.
Nedavno je Mirnes Kovač, u knjizi Kraljevi i predsjednici, prenio u cijelosti šta je kazao Clinton: “Rekao je da je francuski predsjednik Fracois (sic!) Mitterand bio posebno otvoren govoreći da Bosna ne pripada, te da su britanski dužnosnici također govorili o bolnoj ali realnoj obnovi kršćanske Evrope.”
Komentatori obično na navedenom mjestu zaključe citat. A jako je važno šta Clinton kaže već u narednoj rečenici: “Nasuprot Britanije i Francuske, rekao je, njemački kancelar Helmut Kohl je između ostalih podržao poteze za preispitivanje embarga Ujedinjenih naroda na oružje, djelimično neuspješno, jer Njemačka nije imala mjesto u Vijeću sigurnosti UN-a.”
Dakle, njemački kancelar, konzervativni političar iz demokršćanske stranke nije dijelio francusko-britansko “kršćansko” viđenje rata, što je dovoljno da se sruši teza o netrpeljivosti prema muslimanima kao fundamentalnom motivu “Evrope” u zauzimanju stava prema jugoslovenskoj krizi.
Pri razumijevanju evropske politike prema raspadu Jugoslavije, treba imati u vidu ne toliko navodnu vjersku (kršćansku) homogenost Evrope, već njenu političku heterogenost i historijsku dinamiku. Naime, Francuska i Velika Britanija su bile protiv raspada Jugoslavije, jer su strahovali od moći ujedinjene Njemačke i u slovenačkoj i hrvatskoj nezavisnosti vidjeli ekspanziju njenog i smanjenje svog utjecaja.
Zajednički njemačko-bošnjački interes
Nasuprot vjeri ekstremnih nacionalista, historija pokazuje da nema vječno dobrih i vječno loših aktera na svjetskohistorijskoj sceni. Nacije, koje su jučer činile genocid, danas ga sprečavaju, itd. Pa ipak postoje određene konstante: jedna od njih je da Njemačka nikad nije bila uz velikosrpski projekat.
Historija nam dakle ne može objasniti da li je pronjemački stav, u našem vremenu, ispravan ili ne. Jer, u jednom historijskom trenutku (1878, 1992.), Njemačka je imala pozitivnu ulogu, u drugome negativnu (1914, 1941.). Da bismo procijenili sadašnju njemačku ulogu, potrebno nam je više od historije.
Odabrati Njemačku sada se čini kao zicer, jer njeno rukovodstvo, sa izuzetkom Gaze, staje u zaštitu međunarodnog poretka, postojećih granica u Evropi, liberalne demokratije, tržišne ekonomije, itd. Dakle, za razliku, od Rusije, Njemačka ne vodi revizionističku politiku u odnosu na period 1990-2010.
Iz tog proizlazi da Njemačka podržava teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine, te se protivi revizionističkim projektima u regiji, prije svega secesiji Rs, pa i projektu trećeg entiteta u BiH.
Zajednički interesi Berlina i bošnjačkog faktora se sažimaju u formuli očuvanja teritorijalnog integriteta i suvereniteta Bosne i Hercegovine.
Tu se može pojaviti razlika u nijansama razumijevanja. Za Njemačku, kao silu poretka a ne revizije, navedena formula može značiti odsustvo rata, kontrolisanu političku dinamiku (sa određenim nivoom tenzija), relativno funkcionalne institucije, itd. Bošnjački politički faktor u “očuvanju suvereniteta i teritorijalnog integriteta” može vidjeti jačanje države, kroz redukciju blokada, čak ustavne reforme, itd. Zbog toga može doći do nesporazuma.
Ali, čak i uprkos navedenoj mogućnosti nerazumijevanja, formula očuvanja teritorijalnog integriteta i suvereniteta Bosne i Hercegovine je dovoljna osnova za povjerenje i partnerstvo, jer se, ma kako je tumačili, suprotstavlja secesionističkom, odnosno velikosrpskom projektu.
Ključno će biti pitanje njemačko-ruskih odnosa, nakon završetka rata u Ukrajini. Podsjetimo, nekada su ti odnosi bili takvi da je sadašnji predsjednik Njemačke i nekadašnji ministar vanjskih poslova Frank Walter Steinmeier 2007. pisao: “Rusija je nezamjenjiv partner od strateškog značaja za EU. Panevropski mirovni poredak i trajno rješenje važnih sigurnosnih problema, od Balkana do Bliskog Istoka, mogu biti ostvareni samo uz Rusiju, nikako bez nje niti protiv nje.”
Navedeni period, od 2006. pa rata u Ukrajini, predstavlja period Dodikove konsolidacije, ali i period kada se, uprkos svemu, on nije usudio proglasiti secesiju.
Nakon ruske invazije na Ukrajinu, tadašnja ministrica vanjskih poslova Anaelena Baerbock je, polemišući sa Steinmeierovom frazom, kazala da evropski sigurnosni interesi ne mogu biti ostvareni u saradnji s Rusijom, već u borbi protiv nje. Tada se javila nada da će Dodik biti eliminisan stranom (američko-njemačkom) intervencijom.
Nakon četiri godine rata, čelnik nove vlade u Berlinu Merz kaže da je Rusija najveći susjed Evrope i da Njemačka želi naći mir i ravnotežu s njome. To znači da se zvanični Berlin, od pozicije koju je 2023. izrazila Baerbock, vraća polako prema onoj koju je 2007. formulisao Steinmeier.
U takvoj konstelaciji, bošnjački faktor treba raditi intenzivno s Berlinom, na zaštiti cjelovitosti zemlje, njenoj integraciji u Evropsku uniju i njenoj odbrambenoj samoodrživosti u regionalnoj konstelaciji prije svega kroz investiranje u namjensku industriju. To ne isključuje veći stepen regionalne uvezanosti, što dokazuje upravo njemačka inicijativa – Berlinski proces.
