Piše: Admir Lisica
U posljednjih nekoliko godina primjetno je da na evropskoj političkoj sceni raste popularnost stranaka desnog opredjeljenja, čemu je doprinijelo više faktora, a među njima se svakako ističe migrantsko pitanje, na koje zemlje Evropske unije nisu odgovorile jedinstveno.
Tokom mjeseca aprila u nekoliko evropskih zemalja bit će održani izbori, a predmet ove analize jesu izbori koji će se održati u Francuskoj, Sloveniji i Mađarskoj.
Navedene članice Evropske unije u prethodnih desetak godina bilježe porast trenda podrške desno orijentiranim političkim opcijama, što se jasno reflektira na zauzimanje njihovih stavova prema određenim pitanjima unutar Evropske unije, ali i NATO saveza. U kontekstu Bosne i Hercegovine vidljivo je da desno opredjeljene vlade imaju određene negativne stavove prema Bošnjacima muslimanima, koji nisu činjenično utemeljeni, ali uprkos tome štete ugledu Bosne i Hercegovine na međunarodnom planu.
Cilj analize jeste ponuditi odgovore na pitanja kao što su trenutno političko stanje u Francuskoj, Sloveniji i Mađarskoj, pregled stanja unutar pozicije i opozicije, te njihovih kandidata na predstojećim izborima, moguće projekcije raspoloženja birača, kao i šta eventualni uspjesi određenih kandidata predstavljaju za perspektive Evropske unije, ali i Bosne i Hercegovine. Za potrebe analize konsultiran je značajan broj izvora različite vrste, među kojima je i nekoliko realiziranih intervjua s političarima i relevantnim istraživačima. Ovakav pristup u velikoj mjeri će olakšati razumijevanje značaja ove teme.
Uvod
Kada je polovinom 2021. godine u slovenačkim medijima objavljen dokument „non-paper“ u kojem se predviđa skoro „komadanje“ teritorije suverene i nezavisne države Bosne i Hercegovine, za što je optužen premijer ove zemlje Janez Janša u značajnoj mjeri su narušeni diplomatski odnosi između Slovenije i Bosne i Hercegovine. Janez Janša je u početku odbijao da se izjasni o navedenom dokumentu, ali je u konačnici kontaktirao člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine Šefika Džaferovića kako bi ga obavijestio da „nema“ dokumenta koji bi se mogao dovesti u vezu sa Vladom Slovenije, a koji bi u konačnici uključivao prekrajanje granica ili povredu teritorijalnog integriteta države Bosne i Hercegovine.
Politika Janeza Janše, koji je svojevremeno prešao put od komuniste do otvorenog desničara, oblikovala je slovenačku vanjsku politiku ka desno, što evropski analitičari pripisuju Janšinom poveznicom sa premijerom Mađarske Viktorom Orbanom. Kao lider desničarskog Fidesza, Viktor Orban je u periodu od dvanaest godina svoje vladavine Mađarskom ovu zemlju pozicionirao udesno, što je vidljivo u pristupu njegove vlade prema određenim stavovima Brisela, o kojim mađarska vlast pokazuje različit stav. Orbanovo targetiranje dva miliona Bošnjaka muslimana kao prijetnju Evropi, dovoljan su pokazatelj njegovih radikalno desničarskih stavova, koji su izuzetno opasni. Janša i Orban su u prethodnim izbornim ciklusima svoj fokus usmjerili na migrantsko pitanje, koje je predstavljano velikom prijetnjom po Evropu. Dvojica lidera su često u prethodnom periodu imali približne stavove, a da li će njihova politika dobiti potrebnu podršku Slovenaca, odnosno Mađara, bit će jasnije nakon predstojećih aprilskih izbora. Stanje na političkoj pozornici Francuske sve više liči na nadmetanje desnih partija za tron, dok razjedinjena ljevica ne pokazuje snagu koja je potrebna za dobijanje potrebne podrške za preuzimanje vlasti.
Na prošlim izborima kao glavni rivali su se isticali aktuelni predsjednik Francuske Emmanuel Macron i Marine Le Pen, čiji su parlamentarci Thierry Mariani i Herve Juvin, prisustvovali na obilježavanju neustavnog dana bosanskohercegovačkog entiteta Republika srpska. Ipak, na predstojećim izborima u Francuskoj pomenutom dvojcu će se pridružiti još nekoliko kandidata od kojih se za jednog od najozbiljnijih smatra radikalni desničar Eric Zemmour čija je retorika značajno oštrija u odnosu na Macron i Le Pen.
Slovenija
Trenutna politička situacija u Sloveniji može se opisati kao poprilično turbulentna, pogotovo ako gledamo situaciju između stranaka i političkog diskursa kojeg kreiraju. Puno je optuživanja, malo zajedničkih tačaka i kontinuirano se u javnosti nameće mišljenje da je za normalizaciju stanja potrebno organizirati nove izbore u zemlji. Već duži period na sceni je koalicija, koja u parlamentu nema većinu. Takva konstalacija političkih odnosa otežava funkcionisanje institucija i usvajanje bitnih zakona. U jeku najveće zdravstvene krize u Sloveniji, znajući da nema dovoljno glasova nije usvojen takozvani epidemiološki zakon (ZNB). Vlada upravlja državom uredbama/dekretom, a ne parlamentarnom većinom. Svakako ovakva konstalacija političkih odnosa doprinosi udaru na temeljne demokratske norme, kao što je nezavisnost medija, pa recimo usvajanje neustavnih uredbi, o čemu se ranije izjasnio i Ustavni sud Republike Slovenije. Na osnovu istraživanja manje od jedne trećine građana Slovenije ocjenjuje djelovanje aktuelne Vlade predvođene premijerom Janezom Janšom iz SDS-a kao uspješno, a ako analiziramo konkretno stanje u Pralmentu (90 poslanika od čega 2 manjinska ITA/MADŽ) to znači, da pozicija ima 38 glasova, a opozicija 42.
Zanimljivo je da manjinske stranke imaju značajnu ulogu (Slovenska nacionalna stranka, Stranka penzionera), a čak je primjetno i to da se podrška Vlade nastoji dobiti na različite načine, čak i pokušajima političkog trgovanja. Bitno je napomenuti da je prošle godine slovenska opozicija udružena u Koaliciju ustavnog luka (KUL) željela da izglasa nepovjerenje Janšinoj vladi i za mandatara imenuje Karla Erjavca. Prijedlog glasanja o tzv. “konstruktivnom nepovjerenju” vladi podnijeli su zastupnici pet opozicionih stranaka: Liste Marjana Šareca (LMŠ), Socijalnih demokrata (SD), Ljevice (L), Demokratske stranke penzionera (DESUS), te Stranke Alenke Bratušek (SAB). Ova inicijativa nije dobila potrebnu podršku, što je značilo da Janez Janša ostaje na čelu Slovenije do izbora u aprilu 2022. godine. Opozicija (Lista Marjana Šarca, Stranka Alenke Bratušek, Levica in Socialdemokrati) ima u ovom trenutku putem anketa javnog mišljenja dovoljno podrške da preuzme vlast nakon parlamentarnih izbora krajem aprila. Također, sranka, Gibanje svoboda, nova je politička opcija, a ista bi prema anketama mogla dobiti čak i oko 17 % i kreirati koaliciju sa gornjim strankama (koje se zovu KUL). Pomenutu stranku predvodi Robert Golob, koji uz Janeza Janšu važi za favorita na predstojećim izborima. U Sloveniji se cjelokupna politička situacija može okarakterisati kao izrazito napeta, ali je pozitivno to što je u javnosti primjetan veći interes za politikom, posebno kod mlađe populacije što će se odraziti i na veću izlaznost na predstojećim izborima . Ovoj konstataciji ide u prilog i značajan broj mladih koji su se pojavili na prošlogodišnjem referendumu o Zakonu o vodama, koji je privukao veliki broj glasača, čiji je odgovor bio negativan prema prijedlogu Vlade.
Prema mišljenju istraživača, blagu prednost trenutno ima Janez Janša, iako ne treba iznenaditi ni pobjeda Roberta Goloba.
Kada je riječ o analizi djelovanja pomenutih kandidata jasno je da ukoliko Janez Janša ostane na vlasti u Sloveniji, neće biti osjetne promjene u političkim odnosima Slovenije sa zemljama Zapadnog Balkana, prije svega se to odnosi na Bosnu i Hercegovinu. U slučaju njegove pobjede, politika prema Evropskoj uniji i Bosni i Hercegovini ostat će potpuno ista kao i do sada. Prethodni period je pokazao opredjeljenost aktuelnog premijera Janše i njegove političke opcije da razvijaju prisne odnose sa Srbijom i bosanskohercegovačkim entitetom Republika srpska. Ukoliko Golob dobije podršku glasača u Sloveniji, vanjska politika ove zemlje prema Bosni i Hercegovini bit će značajno drugačija.
Procjena jeste da će ukoliko dođe da promjene vlasti u Sloveniji nakon izbora u aprilu, ova zemlja polahko vratiti svoj fokus na proevropski put, ali i na put izgradnje dobrih odnosa za zemljama Zapadnog Balkana.
U prvom redu se to odnosi na Bosnu i Hercegovinu sa kojom je tokom mandata Janeza Janše došlo do određenog narušavanja odnosa. U konačnici, jasno je da niti jedna od političkih opcija nema apsolutnu podršku glasača u Sloveniji tako da će i nakon aprilskih izbora na sceni biti koalicije, nužne za formiranje većine, a izgledno je da trenutno opozicione stranke imaju kapacitet za promjenu vlasti.
Mađarska
U posljednjih dvanaest godina zvaničnom mađarskom politikom upravlja Victor Orban i njegova desno orijentirana stranka Fidesz. Pod Orbanom, Mađarska je u znatnoj mjeri skrenula „sa briselskog političkog kursa“ zbog čega je ova zemlja često kritikovana od strane određenih članica Evropske unije. Posebno je politika Mađarske bila radikalna prema migrantskom pitanja, na čemu je Fidesz zasnivao svoju predizbornu politiku. Orban se nametao desničarskoj glasačkoj bazi kao svojevrsni branioc „kršćanske Evrope“ koja je u opasnosti od navale migranata što je znatno drugačiji stav od primjerice Njemačke, čija je tadašnja kancelarka Angela Merkel otvorila vrata za stotine hiljada migranata. Otpor prema Evropskoj uniji za vrijeme skoro dvanaestogodišnje Orbanove vladavine dostigao je najviši nivo, o čemu govore istupi Orbanovih saveznika, prije svega, političara Laszla Kovera, koji je još prije nekoliko godina javno rekao da bi glasao protiv ulaska Mađarske u Evropsku uniju, kada bi za to sada imao priliku, a sam Orban je uznemirio Brisel istupom tokom 2016. godine u kojem je, između ostalog, naveo da „ima života i izvan Evropske unije“, aludirajući na moguće propitivanje statusa Mađarske unutar evropske porodice.
Određeno interesno zbližavanje sa Rusijom od 2014. godine također je zasmetalo zvaničnom Briselu, posebno nakon uzimanja ruskog kredita od deset milijardi eura tokom 2014. godine. Riječ je o izgradnji nuklearne elektrane u mjestu Paks, nedaleko od granice sa Hrvatskom, na kojoj su angažirane ruske, umjesto zapadnih kompanija, kako je očekivano. Ono što zemlje Evropske unije spočitavaju Mađarskoj jesu prisni odnosi između Victora Orbana i Vladimira Putina što se ogleda i u čestim međusobnim posjetama. Zapadni mediji su prethodnih godina pisali i o specijalnim vezama dva lidera, a ta konstatacija definitivno nije bez uporišta. Orban je tokom svoje vladavine fokus usmjerio na pokušaj reformisanja mađarskom društva, a posebno je to vidljivo na primjerima obrazovnog sistema, nevladinog sektora i institucija . Uprkos osjetnom nezadovoljstvu u mađarskom društvu, Orban i dalje ima izuzetno veliku podršku. Svjesna takve konstalacije odnosa, te činjenice da samo ukoliko na izborima u aprilu 2022. godine ponude zajedničkog kandidata mogu pobijediti Orbana, mađarska opozicija, sastavljena od šest stranaka, zajedno će pokušati konačno skinuti s vlasti „viktatora“, kako ga pojedini mediji nazivaju, aludirajući na njegovu dugogodišnju autokratsku vladavinu. Socijalisti, Liberali i Jobbik – stranka desnog centra koja je nekada bila poznata po izuzetno radikalnim desnim stavovima – krenuli su zajedno u borbu protiv Orbana i njegovog Fidesza. Na nedavno održanim izborima unutar opozicije odlučeno je da će zajednički kandidat za premijera biti Peter Marki Zay, gradonačelnik Hódmezővásárhelya. Riječ je o nestranačkoj ličnosti, sa jasno izraženim konzervativnim uvjerenjima.
Njegova odanost katoličanstvu i konzervativnim shvatanjima ne umanjuje stav lijevo orijentiranih glasača da mu pruže podršku. Marki Zay očekuje podršku brojnih nezadovoljnih Mađara, bez obzira na njihovu političku orijentaciju, a nedavna istraživanja think-thank centara u Mađarskoj pokazala su da postoje realni izgledi da jedinstvena opozicija nanese poraz Orbanu. Marki Zay je često u javnim nastupima isticao da je konzervativnih stavova, što mu daje dosta veće šanse za pobjedu nad Orbanom od njegove protukandidatkinje Klara Dobrev koju je pobijedio na opozicionim izborima. Dobrev je zagovornica ideja lijevog centra, te je prema trenutnoj političkoj situaciji u Mađarskoj izglednije da Orbanove glasače može preuzeti otvoreni konzervativac od lijevog kandidata. Važno je istaći da je Dobreva kao i ostatak opozicije čvrsto uz Marki Zaya. Eventualna pobjeda opozicije i njihovog kandidata sasvim sigurno bi donijela određeno relaksiranje odnosa na relaciji Mađarska – Evropska unija, jer Marki Zay važi za proevropskog konzervativnog političara, što zvaničnom Briselu sasvim sigurno odgovara više od ostanka na vlasti Orbana i njegovog Fidseza.
