Cetinjski događaji od 4-5. septembra imat će na unutrašnjoj crnogorskoj političkoj sceni, a vjerovatno i u crnogorskom društvu, razne i dalekosežne posljedice, piše ugledni crnogorski političar i javni radnik Srđan Darmanović.
On je bio i ministar vanjskih poslova Crne Gore u vrijeme dok je u toj državi na vlasti bio Milo Đukanović i njegova stranka - Demokratska partija socijalista.
Tekst, objavljen u najstarijem crnogorskom dnevnom listu Pobjeda prenosimo u cjelosti:
"Svi domaći uključeni akteri: sadašnja vlast, sadašnja opozicija (bivša vlast), Srpska crkva, politički lideri na jednoj i drugoj strani, kao i crkveni velikodostojnici, tek treba, kada i ako se stišaju strasti, da se presaberu ko je u ovome kriznom i kritičnom političkom i društvenom događaju što i koliko dobio, a što izgubio. I da, u zavisnosti od tih procjena, vjerovatno odrede svoje buduće strategije.
Postoji, međutim, jedan ,,spoljni“ faktor i akter o kojemu je ovdje neophodno nešto reći. Nasilna inauguracija mitropolita Srpske pravoslavne crkve u Cetinjskom manastiru još jednom je, nakon nekih ranijih regionalnih događaja i indikatora, pokazala da na Zapadnom Balkanu neće biti političke stabilnosti, a možda ni trajnog mira, dok god se na vlasti u Beogradu nalazi režim Aleksandra Vučića.
Da ovaj zaključak ne bi bio tek jedna politička tvrdnja, potrebno je razmotriti o kakvom se režimu radi i zašto njegovo produženo trajanje izaziva i u budućnosti će izazivati još veće probleme za region u kome živimo.
Aleksandar Vučić nastavak je jednog vladavinskog obrasca koji je, sa izvjesnim kratkotrajnim prekidima, dominantan u srpskoj istoriji, u posljednjih skoro vijek i po. Ovaj obrazac je još kao mladi doktorant u Njemačkoj opisao Zoran Đinđić rekavši da je jedan od stubova srpskog konzervativizma ideja i praksa ,,narodne države sa narodnom partijom kao vezivnim tkivom“. Na umu je svakako imao dugotrajnu vladavinu Nikole Pašića i njegovih radikala, Titovu i Komunističke partije u Jugoslaviji (i Srbiji), i, razumije se, Slobodana Miloševića i SPS, čiji će režim upravo on smijeniti 2000. godine.
Smatrao je svojom misijom da ovaj obrazac promijeni i Srbiju učini modernijom i demokratskom državom. Čak i poslije njegove tragične smrti, reforme koje je pokrenuo činile su da, uprkos turbulentnoj političkoj sceni, poredak u Srbiji do 2012. godine funkcioniše u okviru kakvih-takvih barem minimalnih demokratskih standarda.
Od kada su, na izborima 2012. godine stranke bivšeg režima ponovo preuzele vlast, a Aleksandar Vučić, najprije de facto, a ubrzo i de jure, postao novi lider zemlje, istorijski sat je ponovo vraćen unazad, na ,,prirodno stanje“ u srpskoj politici, ono koje je Đinđić htio da promijeni - ,,narodnu državu sa narodnom partijom kao vezivnim tkivom“.
Od tada, a nota bene od izbora 2014. godine u Srbiji je pod Vučićem (ponovo) uspostavljen poredak koji, kako ga god nazivali, sasvim sigurno nije demokratski.
Po svim bitnim karakteristikama, radi se zapravo o neomiloševićevskom režimu, prilagođenom za funkcionisanje u 21. vijeku.
Dušan Pavlović, profesor na Fakultetu političkih nauka u Beogradu, u svom upečatljivom članku o političkoj ekonomiji Vučićeve vladavine, naziva ovaj režim sistemom ,,ekstraktivnih institucija“, tj. poretkom u kome je sve podređeno ustremljivanju na javne finansije i izvlačenju novca iz velikih državnih poslova kako bi se njime držale pod kontrolom najvažnije institucije koje garantuju dugotrajnu vladavinu - izbori, mediji i pravosudni sistem.
Ovakvi režimi u kojima višepartijska utakmica postoji, ali polje na kome se ona igra, kao i uslovi pod kojima se igra odvija, nijesu ravnopravni, već prilagođeni samo jednom igraču, tipični su za savremene nedemokratske vladavine.
U političkoj nauci oni se najčešće nazivaju ,,kompetitivnim autoritarizmom“ (Levitsky-Way) ili ,,izbornim autoritarizmom“ (Schedler).
Ovaj tip režima, uspostavljen već jednom, 1990-ih pod Miloševićem, sredstvima i načinima jednog klasičnog, mogli bismo reći ,,hardwer“ diktatora, vraćen je, oživljen, adaptiran i učvršćen dolaskom na vlast Aleksandra Vučića. Mnoge tehnike vladavine tipične za Miloševićevo doba koristi i Vučić, koji iz toga doba dolazi i u kojem je bio ministar informisanja, ali ih kao autokrata digitalne ere, upotrebljava mnogo više na ,,softverski“ način.
U svoju autoritarnu fazu, koja traje do danas, Vučić je ušao u periodu parlamentarnih izbora 2014. godine i od tada, najvažniju instituciju demokratskog društva - slobodne i fer izbore, pretvorio u puko sredstvo legitimacije svoje autoritarne vladavine.
Dieter Nohlen, jedan od najpoznatijih istraživača i autora o izborima u svijetu, još davno je utvrdio da je, pored navedene legitimirajuće uloge, funkcija izbora u autoritarnim režimima da: izvrše političko smirivanje prema unutra; doprinesu sticanju ugleda prema spolja; barem djelimično integrišu opoziciju u sistem i da izvrše prilagođavanje unutar struktura vlasti i time doprinesu stabilizovanju poretka.
Svi ovi elementi zastupljeni su u Vučićevom režimu i izborima koji se odvijaju u znaku agresivnosti aktivista njegove Srpske napredne stranke prema biračima. Sredstva poput zastrašivanja, korupcije, manipulacije glasačkim listićima i zaglušujuće buke ogromnog broja njemu poslušnih medija, postala su standardna i pogoršavala se iz izbora u izbore.
O tome kako Vučić shvata izbore i za što mu oni služe vjerovatno najbolje svjedoči činjenica da se, slijedeći primjer svog autokratskog prethodnika Slobodana Miloševića i u putinovskom stilu, još od izbora 2012. uključujući tu i predsjedničke izbore 2017, nikada, ni u jednoj televizijskoj debati, nije susreo i ukrstio argumente sa bilo kojim predstavnikom opozicije ili protivkandidatom.
U izborni proces on se spušta isključivo sa olimpijskih visina apsolutne vlasti i pred kamerama vodi višesatne monologe u medijima koje sam kontroliše. Ovako nešto nezamislivo je u demokratskom društvu i uvijek je siguran indikator da nešto nije u redu sa poretkom u kome se to dešava.
Degradacija institucija koje bi trebalo da su stubovi demokratskog društva pod Vučićem je došla do stepena da centralna ustanova demokratije - parlament (Narodna skupština Republike Srbije) ima upoređenja samo sa ruskom Dumom u Moskvi i bjeloruskim parlamentom u Minsku, jer u njima, kao i u Beogradu, sjede jedino poslanici vladajućih stranaka ili njihovi sateliti i istomišljenici.
Osim u ove tri zemlje, slična situacija se ne može naći više nigdje u Evropi. Jednaku degradaciju doživjela je i Vlada Srbije, po Ustavu središte izvršne vlasti, tj. ono tijelo koje bi trebalo da vodi spoljnu i unutrašnju politiku zemlje. Međutim, kao i u Miloševićevo vrijeme, na djelu je ustavna hipokrizija, jer Vlada Srbije, ko god da je njen premijer ili premijerka, uglavnom je samo izvršni organ predsjednika Republike i slijedi njegove upute, iako sam šef države po Ustavu ima relativno slaba ovlašćenja.
Autoritarni režimi, iako per definicionem skloni nasilju i potencijalno opasni po svoje okruženje ili čak i šire, ne moraju nužno da vode agresivnu spoljnu politiku. Josip Broz Tito sa svojim nesvrstavanjem, Huan Peron u Argentini, Franko nakon Drugog svjetskog rata, vladari UAE danas, samo su neki od primjera za ovu konstataciju.
Režim Aleksandra Vučića ide, međutim, Miloševićevim stopama. Sa istim ciljem, kao i njegov prethodnik 1990-ih, da ,,reši srpsko nacionalno pitanje“, Vučić je usvojio revizionistički i agresivni pristup u svome regionalnom okruženju. I ovdje je, u odnosu na Miloševića, izvršena adaptacija prema vremenu i okolnostima. Nema ratova i otvorene sile, nego se koristi već pomenuti ,,softverski“ pristup.
