Historija svjetskog simbola: Problem nisu ljiljani nego Bosna koja iza njih stoji

Piše: Admir Mulaosmanović

Internetska i društveno mrežna bespuća povijesnih zbiljnosti široka su i duboka. Posebno je to golemo polje mogućnosti za korisnike koji ničim izazvani moraju nešto značajno dokazivati, ispravljati historijske zablude ili utjerivati ljude u vlastitu verziju stvarnosti. U toj želji razvija se i posebna vrsta zapanjujuće samouvjerenosti jer se radi – na osnovu jednostavne analize se to može uočiti – o pretežno osrednje obrazovanim osobama sa jakim ideološkim porivima. Na ovaj zaključak i razmišljanje navele su me reakcije i komentari na status koji sam objavio na društvenoj mreži X nakon pobjede reprezentacije Bosne i Hercegovine nad Italijom, odnosno otvaranja polemike oko slavljenja uz prvu zvaničnu zastavu države nakon osamostaljenja tj. uz simbol ljiljana.

Kaže ljiljani su katolički, drugi da su od srpske vladarske dinastije. Ti ogrneš ljiljane krene udar, uaaa, muslimanska reprezentacija.
Moraće se ozbiljno razgovarati o ovoj temi.

Iako je već prošlo dosta vremena od tog događaja, iako su se slegle emocije te slavljeničku atmosferu zamijenila svakodnevna društveno-politička sumorna slika, smatram značajnim osvrnuti se na vrlo zanimljiv fenomen negiranja historijskog grba i zastave Bosne i Hercegovine. Posebno jer se nedavno, kada je počela priča o pripremama reprezentacije za odlazak ka “amerikama“, javio određen broj gore spomenutih stručnjaka sa zahtjevom da se navijačima naše selekcije zabrani unošenje zastave sa ljiljanima na stadion.

Ko je sve kontra ljiljana

Netom po okončanju utakmice protiv Italije i otvaranja rasprave napisao sam nešto provokativan, a opet dovoljno ozbiljan post kojim sam naznačio potrebu svojevrsnog propitivanja mnoštva pro et contra (mnogo više contra) obrazloženja s kojim se susrećemo u takvim situacijama. “Kaže ljiljani su katolički, drugi da su od srpske vladarske dinastije. Ti ogrneš ljiljane krene udar, uaaa, muslimanska reprezentacija. Moraće se ozbiljno razgovarati o ovoj temi“ – doslovno je stajalo u tom postu i vjerujem da je ukazivao na nekoliko nelogičnosti u našem odnosu. Čak i sami semiotički obrat, odnosno kontekstualiziranje simbola preko učitavanja drugih i drugačijih značenja, uslijed ratnih okolnosti i neprijateljstava nije održiv jer ni tada ljiljani nisu predstavljali ništa drugo do kontinuitet bosanske državnosti kroz srednjovjekovnu vladarsku porodicu Kotromanić i srednjovjekovnu Bosnu. Dapače, negodovanje u vezi ljiljana znalo je doći i iz muslimanskih krugova zbog njegove sličnosti sa krstom, što se i danas može ponegdje čuti.

Potrebno je, makar to bilo i po ne znam koji put i makar izgledalo kao nepotrebna zamarajuća daljnja prepiranja, dati genezu simbola ljiljana i značenja koje je skoro konstantno nosio. Ne zbog dokazivanja i nadvladavanja bilo koga već iz potrebe da se ukaže na besmislene tlapnje kojima svjedočimo s vremena na vrijeme kojima nas zamaraju radikalni elementi, samoproklamovani baštinici s lijeve i desne strane granice, odnosno domaći čistokrvni, genetički i duhovno čisti i neokrnjeni Srbi i Hrvati.

Ljiljani od Zeusa do danas

Tako će se naći, u njegovom prvom definiranju unutar grčke mitologije, da je ljiljan nastao od majčinog mlijeka Zeusove žene Here i simbolizirao je, dakako, čistoću. Daljnji razvoj mitološkog ljiljana dotakao je potom rimsku božicu Veneru, a ona ljubomorom vođena na ljiljanovu čistu bjelinu uspjela je ubaciti tučak kao svojevrsno narušavanje sklada cvijeta. Ipak, nije uspjela unatoč snazi koju je Venera imala.

Naravno da je njegovo prikazivanje u ovom pred i protohistorijskom periodu postalo veoma rašireno, a prva slika iz sredine drugog milenija prije Krista smatra se jednom od njegovih prvih likovnih predstava. Sasvim prirodno, ovaj cvijet vremenom je postao religijski simbol mnogih starih vjerovanja dok se spominjanje u drevnim knjigama, među njima i svetim, često uočava. Upravo ovaj razvoj značenja simbola ljiljana doprinio je da u većini kultura počne predstavljati čistoću, čednost i, na općem nivou, vrlinu.

Simbol kao takav našao je svoje snažno uporište i u kršćanstvu, u prvom redu zbog veze sa Marijom, majkom Isusovom, kojoj je ljiljan, pored ruže, postao snažno personalno obilježje. Kao takav vezao se za uskrsnuće i druge svetkovine povezane sa Isusom. Prema Evanđelju po Mateju, sam Isus je cvijet ljiljana nazivao simbolima božanske brige i prirodne ljepote. U tradicionalnim tumačenjima se navodi da je arhanđeo Gabrijel bijeli ljiljan donio Mariji na Blagovijest (navještenje o bezgrešnom začeću) tako da se i u ovom smislu čistoća cvijeta nedvosmisleno povezuje sa čistoćom Isusa. To je razlogom da pravoslavni kršćani donose bijele ljiljane u crkvu na ovaj praznik gdje ostaju do Uspenja, a među pravoslavnim Slavenima ljiljan je postao utjelovljenjem čiste duše. Ali vidimo da, onako kako je u učenju istočne crkve prodrlo mnogo pretkršćanskih elemenata, i ljiljan kao simbol pronašao je svoj put i postao snažnim obilježje koji je čak dosegnuo i ekskluzivnu poziciju.

Razvijajući se na području Starog svijeta i unutar prvih civilizacija ljiljan će prirodno i neupitno postati simbolom koji će koristiti i muslimanske vladarske kuće. Dinastija Emevija će na svojim kovanicama koristiti ljiljan, a rasprostranjenost simbola će se protegnuti od Španije (logično zbog ogranka emevijske dinastije koja će ovladati na ovom području nakon njenog sloma u Damasku i uspostave supremacije abasija) do grada Ghazni u Afganistanu. Njegova univerzalna simbolička vrijednost nadišla je, dakle, i pretpovijesnu mitologiju kao i kulture nastale iz srednjeistočnog bazena te postala ono šta cvijet prevashodno svojom fizionomijom poručuje. Nedotaknut i nezaprljan, može biti i jeste simbol istinske čistoće.

Od Bosne do Egipta

U Bosnu je došao preko dinastije Anžuvinaca sa kojom su Kotromanići pod Stjepanom II uspostavili vrlo bliske i strateške odnose nakon što su ovi ovladali susjednim regijama. Već tada je u Evropi, recimo, i kuća Lancaster na svom grbu imala ljiljane tako da je simbol bio dosta raširen, čak i popularan zbog ukupnih gibanja unutar katoličanstva u ovom dramatičnom periodu. Intrigantno je zapravo, na koji način je rodonačelnik Anžuvinaca Karlo I tokom Sedmog krstaškog pohoda sredinom 13. stoljeća imao mogućnost da se upozna sa ovim simbolom koji je na području Palestine i Sirije već uveliko bio raširen (Džamija u Hami je u tom smislu značajna, a izgrađena je sredinom 12. stoljeća sa ljiljanom kao jednim od dekorativnih elemenata) ali i u Egiptu pod Mamelucima. Druga polovina 13. stoljeća upravo je bila bremenita razmjenom kroz vojne pohode u kojoj je kuća Anžuvinaca igrala jednu od najznačajnijih uloga.

Ljiljan je, dakle, univerzalni simbol čije značenje (čistoća i vrlina) definirano još u prethistoriji, a repliciranje i učitavanje njegovog značenja u svim sljedećim kulturama samo je potvrda njegove nedovjbene arhetipske pozicije. Stoga je i partikularno prisvajanje ljiljana, posebno u kontekstu ekskluzivističkih etnopolitičkih ideologija, potpuno ubijanje simboličke vrijednosti ljiljana. Na taj način on postaje nečist, tekorekuć suprotnost sebi čime ekskluzivizam neumitno upada u kognitivnu zamku.

No, temeljno pitanje ovdje nije odnos prema ljiljanu kao simbolu nego prema zemlji kao političkom subjektu. Bosna koja slavi uz isticanje svojih historijskih obilježja je trn u oku. Makar ta obilježja mogli povezivati i sa kršćanstvom, postaju neprihvatljiva jer svjedoče o državi, njenom kontinuitetu i državotvornoj svijesti njenih stanovnika. Tada ljiljani postaju neprihvatljivi. Dodatno jer bošnjačko stanovništvo u nacionalnom imenu, u ovom simbolu i žrtvi koju je spremno za Bosnu podnijeti daje na znanje da esencijalno značenje i univerzalni smisao ljiljana jeste ugaoni kamen njegovog kolektivnog identiteta bez ikakve zadrške da i svi drugi mogu izgraditi isti odnos na vlastitim premisama. Šta više, blagonaklono se gleda na te moguće procese. Na kraju, univerzalno je ponovo in.