Piše: Balša Božović
Od početka 19. veka do 2021. godine traje razdoblje stvaranja srpske države, a paralelno sa tim traju i teorijske rasprave o njenom društvenom i političkom uređenju. Dilema o tome kako definisati nacionalni interes kreće od stvaranja moderne Srbije, tačnije odmah nakon Prvog srpskog ustanka (1804. godine). Ta dilema je već na samom početku politički podelila Srbiju jer su postojala dva pogleda definisanja nacionalnih interesa – takozvana dilema KOLIKA ili KAKVA država.
Ubrzo nakon Prvog ustanka dolazi i do organizacije prvog središnjeg organa vlasti u ustaničkoj Srbiji, već 1805. godine na Narodnoj skupštini u Borku, gde je izabran središnji organ – “Praviteljstvujušči sovjet”, kao objedinjena izvršna i zakonodavna vlast (nema podele na grane vlasti).Taj centralni organ vlasti napravljen je kako bi se, sa jedne strane, pomoglo voždu Karađorđu da organizuje unutrašnju i spoljnu politiku zemlje i osigura održivost oslobođene teritorije, ali to je bila i potreba velikog broja vojvoda i ustaničkih prvaka koji su u “Sovjetu” videli priliku da ograniče vlast vođe ustanka, Karađorđa Petrovića. Osnivanje “Sovjeta” je podstakao malo poznati Božidar Grujović, doktor pravnih nauka iz Pešte, koji je bio i prvi sekretar Praviteljstvujuščeg sovjeta. To je bilo rađanje državotvorne ideje Srbije.
Već na samom početku, Božidar Grujović, kao Srbin iz Vojvodine školovan u Austrougarskoj monarhiji, ima viziju Srbije kao države koja će se temeljiti na zakonu i vladavini prava, a ne na volji pojedinca. Vožd Karađorđe, sa druge strane, od samog početka je smatrao da njegova lična volja treba da bude iznad “Sovjeta” kao centralnog organa vlasti. Za Božidara Grujovića su oslobođenje Srbije i izgradnja države na evropskim temeljima bili neraskidivi i paralelni procesi. Za Karađorđa je oslobađanje teritorija bilo u funkciji jačanja njegove vlastite moći. Grujović na prvom ustaničkom zboru ambiciozno zahteva da se usvoji njegov referat “Slovo o slobodi” koji bi označavao prapočetak stvaranja pravne, demokratske i građanske države, a u političkom smislu prapočetak liberalno demokratske ideje. Međutim, kako Voždu Karađorđu Petroviću i ostalim prvacima Prvog srpskog ustanka nisu odgovarale ideje Božidara Grujovića, bilo mu je dozvoljeno da svoje “Slovo o slobodi” pročita u uvodnom izlaganju pre formiranja prvog centralnog organa vlasti i ustrojstva države Srbije, ali te su ideje ostale samo mrtvo slovo na papiru.
“Slovo o slobodi” delo je koje je po porukama išlo rame uz rame sa Deklaracijom o pravima čoveka i građanina iz 1789. godine, a posebno oni delovi koji se odnose na sekularnost države, slobodu, svojinu i ljudsko dostojanstvo. Slovo počinje nedvosmislenom politikom uspostave moderne države stvorene na temelju vladavine zakona rečima: “Zakon je volja vilajetska, koja vilajetu celom i svakom dobro zapoveda a zlo zaprešćava. Prvi dakle gospodar i sudija u vilajetu jest zakon. Pod zakonom moradu i gospodari, poglavari i sovjet praviteljstvujušći (obšča kancelarija) i svjašćenstvo, i voinstvo, i sav narod biti; i to pod jednim i tim istim zakonom. Zakon dobre, zaslužene da nagradi; a zle, nepokorne, lenjive u službi da kaštiguje. Zato zakon razuman i pravedan mora biti”.
Iako je zasedanje okončano poznatim ishodom i stvaranjem neograničene vlasti Karađorđa Petrovića, dolazi i do prvog otvaranja dileme o vrsti državnog i političkog uređenja, ali i do otvaranja “srpskog pitanja” koje se nije zatvorilo, neki bi rekli, da dana današnjeg.
Prof. dr Olga Popović Obradović u svojoj knjizi “Kakva ili kolika država” zaključuje da na samom početku stvaranja države Srbije dolazi do različitog pogleda u okviru “srpskog državnog pitanja”. Stvara se dilema oko pitanja KAKVA ili KOLIKA država nam je potrebna. Odgovori daju i dva modela Srbije kao “narodne države” i “građanske države”. U modelu “narodne države”, demokratija i sloboda počivaju na patrijahalnoj zajednici, ekonomskoj jednakosti, a politička svest se definiše isključivo kroz mitove o naciji, teritorijama i “Kosovu” kao centralnim političkim pitanjima. Političke opcije u “narodnoj državi” nisu podeljene na konzervativizam, liberalizam, radikalizam u evropskom smislu tih pojmova, nego isključivo kroz to da li ste za ili ste protiv evropskog civilizacijskog modela. U “narodnoj državi” postoji samo jedan narod, Srbi, gde su svi jednaki, nema klasa kao u drugim narodima, a antiindividualizam je oslikan u kolektivnoj slobodi naroda koja se postavlja iznad slobode pojedinca. Ovaj politički model je u srpskoj istoriji bio dominantan u odnosu na model evropske civilizacije koji podrazumeva modernu, građansku i demokratsku Srbiju, ustrojenu na temeljima evropskog individualizma, gde se sloboda meri kroz kvalitet i poštovanje ljudskih prava i gde postoji vladavina prava, a ne vladavina pojedinca ili grupe.
Istorijski nosioci koncepta “narodne države” su Nikola Pašić u 19. i početkom 20. veka i njegova Narodna radikalna stranka kao politički nosilac ideje o “narodnoj državi”. U 20. veku nosilac i najveći sledbenik “narodne države” potopljene u mitologiji Kosova i nacionalne paranoje o srpskom narodu kao žrtvi svetske zavere kao antievropskog koncepta razumevanja države i društva je Dobrica Ćosić, dok su politički nosioci bili Slobodan Milošević, Vojislav Šešelj i Vojislav Koštunica. Danas je njihov najverniji vrednosni i politički sledbenik Aleksandar Vučić. Nije nepoznato da je rešavanje ili adresiranje “srpskog pitanja” kroz celokupnu istoriju, ali i modernu istoriju Srbije, bilo otvarano ne kao demokratsko pitanje nego isključivo kao teritorijalno i etničko pitanje. To je dovelo krajem osamdesetih i tokom devedesetih godina prošlog veka do tragičnih posledica po društvo, ratova sa teritorijalnim pretenzijama i negiranjem drugih nacija, a posljedično i do krvavog raspada Jugoslavije, najvećeg građanskog rata na ovim prostorima, čak i do prvog genocida nakon II svetskog rata na tlu Evrope, u Srebrenici.
Otvarati “srpsko pitanje” na etničkim i teritorijalnim osnovama pokazalo se kao faktor nestabilnosti u ovom delu Evrope od “Načertanija” Ilije Garašanina iz 1844. do “Memoranduma” SANU iz 1986. godine, čiji je idejni tvorac bio Dobrica Ćosić. Politika “Memoranduma” kao derivat kolektivne paranoje i političke zaostalosti intelektualnih elita Srbije tog vremena izazvala je sve bratoubilačke ratove tokom devedesetih, koje je, uzgred budi rečeno, Srbija sve do jednog izgubila.
Nisu zanemarljivi bili ni politički napori stvaranja moderne, građanske i evropske Srbije koji su puštali korenje kroz istoriju, a čiji su nosioci u početku bili liberali u 19.veku preko takozvanih liberala Marka Nikezića i Latinke Perović u drugoj Jugoslaviji, pa do Zorana Đinđića, kao prvog demokratski izabranog premijera Srbije, koji je Srbiji promenio istorijski spoljnopolitički pravac i usmerio je ka Evropskoj uniji i političkom zapadu. Tu ujedno leže i sve tajne i odgovori o političkoj pozadini ubistva premijera Srbije koja nije otkrivena do danas.
Spoljna politika Srbije i Jugoslavije
Od samog stvaranja moderne srpske države i njenog političkog života, Narodna radikalna stranka Nikole Pašića imala je apsolutnu političku dominaciju na političkoj sceni. Politika je bila izrazito antizapadna, oslonjena na Rusiju. Državno uređenje pratilo je tradicionalne vrednosti u srpskom društvu koje su nametnute još od Osmanskog carstva, strogo centralizovana državna uprava, opština kao instrument narodne volje, sa nepismenim stanovništvom, malim seljačkim posedima i primitivnom poljoprivrednom proizvodnjom, uz izrazito protivljenje svakoj modernizaciji i povezivanju sa svetom, uključujući i ogromnu kampanju protiv izgradnje železnice koju su radikali opisivali kao instrument porobljavanja Srbije od strane velikih sila. Političko geslo bilo je jednostavno: “Opanak, gunjac i Rusija”. Država, jednako partija. Jedan narod, jedna partija, svi ostali su izdajnici i u službi sila koje Srbiju hoće da pokore. Često su i srpski vladari bili u nemilosti radikalske politike.
Nakon Prvog svetskog rata, Srbija, i kasnije Kraljevina Srba Hrvata i Slovenaca, tražile su alternativne spoljnopolitičke saveznike usled nestanka ruske monarhije u Oktobarskoj revoluciji. Spoljna politika se kretala od Francuske, pa i Amerike, do nacističke Nemačke. Međutim, kada pričamo o državnom uređenju i političkim okolnostima koje su stvorene u novoj Kraljevini SHS, kasnije Kraljevini Jugoslaviji, sve je ostalo nepromenjeno. Obeležili su ih strogi centralizam i hegemonija radikalne stranke Nikole Pašića, i kasnije Milana Stojadinovića, koja je sve više insistirala na etničkoj dominaciji srpskog naroda u Jugoslaviji. Po podacima koje je iznosio Svetozar Pribićević, vođa Srba u Hrvatskoj, odnos u administraciji, službama i vojsci je bio i do 90% u korist Srba i 10% u korist svih ostalih naroda.
U drugoj Jugoslaviji spoljna politika je, tokom rata i tokom prvih godina nakon završetka rata, bila izrazito prosovjetska, sve do 1948. godine, kada se Jugoslavija oslobađa iz čeljusti SSSR-a i Staljina i, još uvek skeptična prema zapadu, osniva “nesvrstani pokret”. Tokom tog višedecenijskog vakuuma, koji je bio jedini mogući beg iz zagrljaja sovjetske Rusije, a koji su konsenzusom podržavale bezmalo sve svetske sile, nije iskorišćena prilika da se Jugoslavija demokratizuje i trajno postane deo evropske porodice naroda. I u drugoj Jugoslaviji se od samog početka vodila bitka između centralizma savezne države i sve veće potrebe za decentralizacijom vlasti od strane republičkih rukovodstava. Jedan od presudnih trenutaka u kojima je centralizam gubio dominaciju bio je pad Aleksandra Rankovića, kao izrazito snažne figure koja je budućnost Jugoslavije videla u jakoj centralnoj vlasti. Mnogi njegovi oponenti u KPJ, liberalno orijentisani, odupirali su se takvom modelu, jer su ga smatrali hegemonističkim i, u konačnici, opet nazadnim. Padom Rankovića nastaje istorijska šansa koju prepoznaje tadašnji potpredsednik Jugoslavije Koča Popović, zajedno sa najprogresivnijim delom partije koji predvode Latinka Perović i Marko Nikezić, i oni otvaraju Srbiju ka svetu čime i nastaje “zlatno doba komunizma” za mnoge republike bivše Jugoslavije, ali pre svega za Srbiju. Međutim, ne zadugo. Nakon dešavanja sa „Hrvatskim proljećem“, Tito je suštinski ušao u smenu i hrvatskog i srpskog liberalnog rukovodstva potpomognut velikim spoljnopolitičkim navijanjem i zalaganjem SSSR-a. Tako se Jugoslavija pred sam svoj kraj vraća na stare šine sovjetskog modela uređenja države i društva.
Rat u Sloveniji, Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini, Kosovu
