Lažno obećanje evropeizacije

Piše Hamza Karčić

Kada sam studirao za magisterij 2005.-2006. na Centralnoevropskom univerzitetu u Budimpešti, Mađarska, sjećam se jednog koncepta koji se izdvajao: evropeizacija. Ovo je bilo godinu dana nakon što se Evropska unija proširila na 10 novih članica, prvenstveno u centralnoj i istočnoj Evropi. Bio je to Veliki prasak proširenja EU, i tada je bilo mnogo optimizma u pogledu EU i njenog rastućeg potencijala u Evropi i šire.

Ono što je evropeizacija u osnovi značila je da će proces evropske integracije promijeniti društva i politiku zemalja koje su se nastojale pridružiti klubu, kao i da će dovesti do otvorenijih, liberalnijih i demokratskih društava. Ideja je bila da kandidati za članstvo u EU teže usvajanju standarda i vrijednosti EU, kao što su slobode pojedinca, predstavnička demokratija, jednakost, vladavina prava, poštovanje ljudskih prava i odsustvo bilo koje vrste diskriminacije.

To je također shvaćeno kao da će politika kandidata za članstvo u EU i novih država članica postati znatno manje korumpirana, manje nacionalistička, više kooperativna i više građanska. Postojala je čak i ideja prelivanja evropeizacije – da će se standardi i norme EU proširiti izvan onih zemalja koje traže neposredno članstvo.

Evropeizacija nije bila samo ideja. Postala je mantra. Kada se Hrvatska pridružila EU 2013., živo se sjećam kako su političari, stručnjaci i akademici u mojoj domovini Bosni i Hercegovini govorili o evropeizaciji i kako bi napredak našeg susjeda bio koristan i za našu zemlju. Malo je njih tada dovodilo u pitanje stepen do kojeg evropeizacija ima stvarni uticaj i da li je proces nepovratan.

U stvari, evropeizacija se brzo pokazala reverzibilnom. Kada je migrantska kriza 2015. pogodila Evropu, stare predrasude su došle do izražaja. Četiri srednjeevropske države koje čine Višegradsku grupu — Češka, Slovačka, Poljska i Mađarska — okrenule su se neliberalnoj politici. Antiimigrantsko raspoloženje postalo je rašireno u zemljama koje su bile samo tranzitne rute za imigrante koji traže svjetliju budućnost u zapadnoj Evropi.

Migrantska kriza ohrabrila je nacionalističke snage, a ksenofobični strahovi su se pojavili na načine koji su mnoge iznenadili. Političari u zemljama Višegradske grupe s inače marginalnim muslimanskim stanovništvom počeli su davati sve češće islamofobične izjave. Dolazak migranata u tranzitu naveo je neke da tvrde da su oni na čelu zaštite kulturnog identiteta Evrope. Došlo je i do unutrašnjeg povratka konzervativnijoj politici.

Ono što se oblikovalo u srednjoj Evropi postalo je školski primjer onoga o čemu je američki novinar Fareed Zakaria pisao davne 1997. godine kada je popularizirao termin "neliberalne demokratije" kako bi opisao rastući trend u međunarodnoj politici. Mađarski premijer Viktor Orban brzo je postao oličenje neliberalne demokratije, simbolizirajući sve poroke koje je evropeizacija trebala izbrisati. Zapravo, samo deceniju nakon što je njegova zemlja pristupila EU, Orban se uspostavio kao protuotrov za toliko hvaljeni proces evropeizacije.

Višegradska grupa, među kojima je prije svega Mađarska, pokazala je da politička kultura nije transformirana u liberalniju i manje nacionalističku kakvu predviđa evropeizacija. Jednom u EU, nove države članice više nisu bile pod pritiskom da reformiraju i transformiraju svoju političku kulturu. Uticaj Brisela imao je uticaj na zemlje kandidate, ali ne mnogo na one koje su se pridružile EU. Na primjer, dok je Mađarska tražila članstvo u EU, zemlja je napravila značajan napredak u reformama i bila je rangirana kao "slobodna zemlja" 2005. Ipak, 16 godina kasnije, Mađarska je pala nazad u "djelomično slobodnu" zemlju u izvještaju Freedom House-a iz 2021. godine.

Centralnoevropske zemlje također nisu ispoštovale odluke EU jednom kada su ušle u klub. Zajedno sa Češkom i Poljskom, utvrđeno je da je Mađarska prekršila zakon EU kada je na vrhuncu migrantske krize odbila primiti svoju kvotu tražilaca azila.

Pomak ka obrnutoj evropeizaciji nije evidentan samo u srednjoj Evropi.

Na scenu stupa predsjednik Hrvatske Zoran Milanović. Hrvatska se pridružila EU 2013. godine, što je tada predstavljalo veliko vanjskopolitičko dostignuće za zemlju i za šta se smatralo da je blagodat za druge jugoslovenske države nasljednice. Mnogi u regionu su se nadali da će pristupanje Hrvatske ne samo transformisati zemlju već i dovesti do efekta prelivanja evropeizacije. Možda nigdje ta nada nije bila veća nego u Bosni i Hercegovini.

Balkan više ne vjeruje u EU

Sljedeći kandidati Evropske unije za pristupanje shvatili su da proces ne vodi nikuda—i djeluju u skladu s tim.

Ipak, danas, skoro deceniju nakon pristupanja, hrvatski lider se bori za titulu najkontroverznijeg lidera na Balkanu, stvarajući skandale i tenzije u regionu gotovo svakodnevno. On je Bosnu nazvao "velikim sranjem", minimizirao genocid u Srebrenici i rasističkim izrazima izjavio da je Bosni "prvo trebao sapun, a zatim parfem", da bi postala "građanska država".

Već mjesecima, Milanović je laserski fokusiran na miješanje u unutrašnju politiku Bosne i Hercegovine. U suštini, on vrši pritisak na bošnjačke političare da poduzmu reformu izbornog zakona. Međutim, većina analitičara se slaže da bi model reformi koji je forsirao Zagreb i koji bi podržavao tvrdolinijaški lider bosanskih Hrvata Dragan Čović samo dodatno učvrstio etničke podjele u ionako duboko podijeljenoj zemlji. Zapravo, direktno uplitanje Hrvatske u bosansku politiku sada je daleko izraženije nego što je to bio slučaj prije ulaska Hrvatske u EU. Drugim riječima, pristupanje zemlje EU nije uspjelo razviti produktivnije odnose sa susjedom.

Srbija je još jedan slučaj gdje se obećanja o evropeizaciji nisu ostvarila. Zemlja je napravila korake ka većoj integraciji sa EU u protekloj deceniji. Srbija je dobila status kandidata 2012. godine, a pregovore je započela 2014. Ipak, kako je zemlja napredovala na putu k EU, došlo je do paralelnog pomaka ka autoritarizmu.

Konsolidacija vlasti predsjednika Srbije Aleksandra Vučića sada je gotovo potpuna — 2021. godine Freedom House je Srbiju naveo kao "djelimično slobodnu" zemlju. Vučić je uspio centralizirati vlast i u svojoj stranci i u zemlji tokom protekle decenije u mjeri koja nije viđena od vremena srpskog moćnika Slobodana Miloševića i čvrsto je uspostavio kontrolu nad vladom, sigurnosnim aparatom i medijima. Pod njegovim nadzorom, negiranje genocida i veličanje osuđenih ratnih zločinaca haraju. Njegove bliske veze sa Rusijom i Kinom takođe dovode u pitanje njegova prozapadna opredeljenja.

Iako je evropeizacija bila nada za bivši komunistički blok prije deceniju i po, ispostavilo se da je to bila šuplja mantra. Ne samo da su nove zemlje članice EU odustale od evropeizacije, već se i politika u mnogim od ovih zemalja vratila uobičajenom poslovanju s neliberalnim zaokretom.

Ono što trendovi u srednjoj Evropi i na Balkanu pokazuju je da je evropeizacija reverzibilan proces. Na kraju, političke kulture u oba regiona značajno je uobličio komunizam, te je upitno da li članstvo u EU može brzo i iz temelja promijeniti decenijsko naslijeđe.

(Autor je vanredni profesor na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu. Tekst je izvorno objavljen u magazinu Fpreing Policy