Trideset i jednu godinu nakon genocida u Srebrenici, politička i društvena klima duž Drine ponovo pokazuje obrasce koji su Evropi morali ostati duboko urezani u pamćenje. To je centralna teza opsežne analize Evropske inicijative za stabilnost (ESI), koju potpisuje Gerald Knaus.
Polazište analize nije tvrdnja da je Bosna i Hercegovina ponovo u 1992. godini. Naprotiv, okolnosti su potpuno drugačije. Ali ESI upozorava na nešto drugo: ponovo su u javnom prostoru prisutni neki od ideoloških elemenata koji su početkom devedesetih omogućili da politički ekstremizam postane prihvatljiv, da susjed bude predstavljen kao egzistencijalni neprijatelj, a nasilje kao navodno legitimna odbrana vlastitog naroda.
U središtu tog upozorenja nalazi se odnos prema Ratku Mladiću nakon njegove smrti. ESI podsjeća da je pravosnažno osuđen za genocid, zločine protiv čovječnosti i ratne zločine, te da je Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju iza tih presuda ostavio ogromnu količinu sudski provjerenih dokaza. Mladić je 2017. osuđen na doživotni zatvor, a žalbeno vijeće je 2021. u cijelosti odbacilo njegovu žalbu.
Upravo zbog toga, smatra ESI, način na koji je Mladić ispraćen u Srbiji nije moguće posmatrati samo kao pitanje odnosa prema prošlosti.
Nakon njegove smrti 27. augusta, tijelo je državnim avionom Srbije prevezeno iz Nizozemske, uz prisustvo ministra pravde. Na beogradskom aerodromu kovčeg su nosili uniformirani pripadnici Vojske Srbije. Sahranjen je 7. septembra na Topčiderskom groblju uz vojne počasti, a ceremoniji su, prema ESI-ju, prisustvovali predstavnici političkog, državnog i crkvenog vrha, uključujući pet ministara Srbije, patrijarha Porfirija, ruskog ambasadora, Milorada Dodika i Željku Cvijanović.
ESI takav ispraćaj opisuje praktično kao državnu sahranu čovjeka pravosnažno osuđenog za genocid.
Još snažniju simboliku organizacija vidi u događajima koji su pratili sahranu. Na beogradskom fudbalskom derbiju navijači Crvene zvezde razvili su veliki prikaz Mladića uz poruku „Pravac Potočari“, riječi koje je izgovorio prilikom ulaska njegovih snaga u Srebrenicu 11. jula 1995. Oba tima održala su minutu šutnje, dok su brojni provladini mediji danima Mladića predstavljali kao nacionalnog heroja i žrtvu Haškog tribunala.
Za ESI je posebno važno šta takva glorifikacija znači za povratnike u Podrinju.
Nakon rata, hiljade Bošnjaka vratile su se u Srebrenicu i Zvornik, obnovljene su džamije koje su tokom rata bile uništene, a multietnički život barem djelimično je ponovo uspostavljen. To je predstavljalo jedan od najvažnijih, ali često zanemarenih uspjeha poslijeratne Bosne i Hercegovine.
U Srebrenici su obnovljene sve 23 džamije koje su bile uništene tokom rata. U Zvorniku su također obnovljene džamije, a prema popisu iz 2013. godine više od 200.000 nesrba živjelo je na području entiteta Rs. ESI upravo taj povratak vidi kao dokaz da etnička homogenizacija ostvarena nasiljem nije morala postati trajno stanje.
Zato glorifikacija Mladića nije samo revizija historije. Ona povratnicima šalje poruku o tome kako se danas vrednuje čovjek pod čijom su komandom njihovi članovi porodica protjerivani i ubijani.
ESI svoju analizu zato vraća u juli 1995. godine, posebno u Pilicu kod Zvornika.
Na farmi Branjevo 16. jula 1995. ubijeno je između 1.000 i 1.200 zarobljenih muškaraca. Istog dana oko 500 zarobljenika zatvoreno je u Dom kulture u Pilici, gdje su ubijeni vatrenim oružjem i bombama. Kada su istražitelji Haškog tribunala godinu kasnije ušli u objekat, pronašli su tragove metaka, eksplozija, krvi i ljudskih ostataka.
ESI, međutim, ne zadržava analizu samo na mehanizmu zločina. Ključno pitanje glasi: kako se stvara društvena i politička atmosfera u kojoj ljudi mogu satima sistematski ubijati vezane zarobljenike?
Odgovor je, prema analizi, djelimično u vojnoj hijerarhiji, naredbama, logistici i organizaciji. Ali drugi dio odgovora nalazi se u ideologiji – u pričama kojima se ubistvo pretvara u navodnu historijsku pravdu.
Mladić je nekoliko dana prije napada na Srebrenicu govorio o historijskoj sudbini srpskog naroda, a nakon ulaska u grad 11. jula 1995. govorio je o osveti „Turcima“. Bošnjaci, ljudi koji su generacijama živjeli na tom prostoru, tako su u nacionalističkom narativu pretvoreni u produžetak nekadašnjeg Osmanskog carstva i historijskog neprijatelja protiv kojeg je osveta predstavljena kao legitimna.
U tome ESI vidi vezu između prošlosti i sadašnjosti.
Milorad Dodik danas, tvrdi se u analizi, ponovo političke odnose u Bosni i Hercegovini sve otvorenije predstavlja kroz civilizacijski sukob pravoslavnih Srba i muslimanskih Bošnjaka.
ESI podsjeća na Dodikovu transformaciju. Kada je 1998. došao na mjesto predsjednika Vlade Rs, imao je snažnu podršku Zapada i predstavljao alternativu politici ratnog rukovodstva. Kada se SNSD vratio na vlast 2006. godine, Dodik je podržavao put BiH prema Evropskoj uniji i NATO-u.
Dvije decenije kasnije, politička poruka gotovo je obrnuta.
Dodik je 2018. genocid u Srebrenici nazivao insceniranom tragedijom, a Narodna skupština Rs potom je poništila izvještaj iz 2004. godine kojim su vlasti tog entiteta priznale razmjere zločina. ESI podsjeća i da je Dodik kasnije genocid nazvao „najvećom prevarom dvadesetog stoljeća“.
Posebno zabrinjava, prema ovoj analizi, njegova novija retorika.
Dodik je u septembru u jednom američkom podcastu govorio da „mi kršćani“ više ne želimo živjeti pod „muslimanskom vlašću“ i tvrdio da Bosna i Hercegovina „nije mjesto za nas“. Dejtonski sporazum nazvao je fikcijom, uz tvrdnju da su Srbi trebali krenuti vlastitim putem još prilikom raspada Jugoslavije.
To više nije samo klasični politički zahtjev za veću autonomiju entiteta. Takvim jezikom politički spor pretvara se u navodni sukob vjera i civilizacija, a mogućnost zajedničkog života predstavlja kao neprirodno stanje.
Upravo tu ESI povlači najvažniju paralelu sa devedesetim godinama. Ideološka priprema nasilja tada nije počela naređenjem za strijeljanje. Počela je mnogo ranije – pričom da zajednički život nije moguć, da je druga grupa historijski neprijatelj i da je teritorijalno razdvajanje jedina garancija opstanka.
Ali analiza ne svaljuje odgovornost za sadašnju situaciju samo na političare u Srbiji i Rs.
Njena druga velika meta jeste Evropska unija.
Prije dvadesetak godina, podsjeća ESI, EU je na zapadnom Balkanu imala politički instrument kakav nisu imali ni Rusija, ni Kina, niti bilo koja druga vanjska sila: vjerodostojno obećanje članstva.
Ta perspektiva nije bila samo diplomatska fraza. Ona je proizvodila konkretne rezultate.
U BiH su provedene reforme kojima je uspostavljena jedinstvena državna vojna struktura, razvijene su državne sigurnosne institucije i saradnja sa Haškim tribunalom. U Srbiji je evropska perspektiva bila jedan od ključnih razloga zbog kojih je Beograd 2011. uhapsio Mladića i izručio ga Hagu.
Drugim riječima, evropska integracija mijenjala je političku računicu.
Političari su morali računati da nacionalistička politika ima cijenu, dok reforme, saradnja i prihvatanje evropskih pravila donose opipljivu nagradu.
ESI smatra da je upravo taj mehanizam danas gotovo nestao.
Bosna i Hercegovina je zahtjev za članstvo podnijela 2016, kandidatski status dobila krajem 2022, ali pregovori gotovo četiri godine kasnije još nisu formalno počeli. Istovremeno se unutar EU sve otvorenije govori o grupi predvodnika procesa proširenja – Crnoj Gori, Albaniji, Ukrajini i Moldaviji – dok BiH, Srbija, Kosovo i Sjeverna Makedonija ostaju bez vjerodostojnog vremenskog horizonta.
Posljedica nije samo razočarenje građana.
Nestankom uvjerenja da članstvo zaista može doći, nestaje i politička cijena sukoba sa Briselom.
To mijenja odnos snaga. Ako političar ne vjeruje da će zbog nacionalističke politike izgubiti realnu evropsku budućnost svoje zemlje, evropski zahtjevi postaju upozorenja bez ozbiljne težine.
ESI upravo tako tumači reakciju Evropske unije na Mladićevu sahranu. EU je upozoravala Srbiju protiv državnog učešća, a potom su, prema analizi, u njegovom ispraćaju učestvovali državni avion, ministar i vojna počasna jedinica.
Brisel je upozorio – Beograd je upozorenje ignorirao.
U tome se ogleda mnogo širi problem evropske politike prema regionu.
Istovremeno, Dodik više ne traži političku podršku samo u Moskvi. ESI ukazuje i na njegove veze u Vašingtonu nakon ukidanja američkih sankcija u oktobru 2025. godine. U februaru ove godine učestvovao je na Nacionalnom molitvenom doručku i sastao se s američkim ministrom odbrane Peteom Hegsethom. Donald Trump Jr. potom je u aprilu posjetio Rs na poziv Dodikovog sina Igora.
Prema izvještaju demokratske manjine Odbora za vanjske poslove Predstavničkog doma američkog Kongresa, institucije Rs od januara 2025. platile su najmanje 8,9 miliona dolara za usluge 11 lobističkih firmi u Vašingtonu.
Na drugoj strani ostaje Moskva.
Vladimir Putin primio je Dodika u Kremlju 29. septembra. Dodik je taj susret opisao kao svoj 29. sastanak s ruskim predsjednikom, podržao ciljeve ruske „specijalne vojne operacije“ u Ukrajini, dok je Putin dva dana kasnije govorio o Srbima kao narodu koji je u Evropi nepravedno podijeljen.
Tako nastaje geopolitički prostor u kojem Dodik može balansirati između različitih međunarodnih centara, dok je nekada dominantni evropski instrument – članstvo u EU – izgubio veliki dio nekadašnje privlačnosti.
ESI ipak ne smatra da je proces nepovratan.
Naprotiv, završni dio analize predstavlja pokušaj formuliranja alternative.
Prvi element bio bi mnogo odlučniji evropski odnos prema historijskim činjenicama. Evropske vlade, smatra ESI, morale bi nedvosmisleno ponavljati u Beogradu i Banjoj Luci ono što su međunarodni sudovi utvrdili o genocidu u Srebrenici i drugim zločinima. Suprotstavljanje glorifikaciji ratnih zločinaca ne bi trebalo tretirati kao simboličku politiku sjećanja, nego kao pitanje evropske sigurnosti.
Drugi element morao bi biti pozitivniji i mnogo konkretniji.
Umjesto neodređenog obećanja da će zemlje regiona jednog dana možda postati članice EU, ESI predlaže cilj koji bi građani mogli razumjeti i čije bi koristi mogli osjetiti: potpuno uključivanje u jedinstveno evropsko tržište i, uz ispunjavanje uslova, približavanje šengenskom prostoru prije formalnog članstva u Uniji.
Vizija je ambiciozna: do 2030. godine granice duž Drine trebalo bi učiniti praktično nevidljivim – ne njihovim mijenjanjem, nego evropskom integracijom Bosne i Hercegovine i Srbije.
ESI taj prijedlog povezuje s konceptom „Evropskog ekonomskog prostora plus“, koji su njemački kancelar Friedrich Merz i francuski predsjednik Emmanuel Macron predstavili na samitu EU – zapadni Balkan u Tivtu u junu ove godine. Državama koje usvoje evropska pravila trebalo bi omogućiti pristup četirima slobodama jedinstvenog tržišta – slobodnom kretanju ljudi, robe, usluga i kapitala – čak i prije formalnog članstva.
U osnovi cijele Knausove analize zato stoji sukob dvije vizije Drine.
Prva je Drina kao granica koja mora razdvajati narode jer oni navodno ne mogu živjeti zajedno. To je ideološka matrica koja je devedesetih proizvela protjerivanja, masovna ubistva i genocid, a čije elemente ESI prepoznaje u današnjoj glorifikaciji Mladića i Dodikovom predstavljanju Bosne i Hercegovine kao nemoguće zajednice muslimana i kršćana.
Druga vizija jeste Drina kao gotovo nevidljiva granica unutar integrirane Evrope – između država koje zadržavaju svoje granice, ali čiji građani, roba i kapital mogu slobodno prelaziti preko njih.
Upravo je tu najvažnija politička poruka analize.
Problem Bosne i Hercegovine, prema ESI-ju, nije samo u tome što su se vratile ideje za koje se nakon 1995. vjerovalo da su poražene. Problem je što je istovremeno oslabila alternativa koja ih je dvije decenije držala na margini.
Poslijeratni evropski poredak na Balkanu počivao je na jednostavnoj političkoj pogodbi: granice se više neće mijenjati silom, etnička homogenizacija neće biti nagrađena, a budućnost svih država regiona bit će u zajedničkoj Evropi.
Kada posljednji dio te pogodbe – evropska budućnost – prestane izgledati vjerodostojno, prostor ponovo dobijaju oni koji nude stare odgovore: etničke države, historijske osvete, podjele i granice.
Zbog toga upozorenje ESI-ja nije da je novi rat neizbježan. Upravo suprotno. Njegova poruka jeste da još postoje politički instrumenti kojima se može spriječiti povratak logike koja je jednom već završila katastrofom.
Ali postoji i mnogo neugodnije upozorenje za evropske prijestonice: ako su lekcije iz devedesetih zaista naučene, onda nije dovoljno reagirati tek kada politička retorika preraste u sigurnosnu krizu. Ideologije koje proizvode nasilje moraju se prepoznati dok su još riječi, simboli, političke poruke i priče o tome zašto ljudi navodno više ne mogu živjeti zajedno.
Upravo zato Knaus vraća fokus na Drinu. Ne samo kao rijeku i granicu između Bosne i Hercegovine i Srbije, nego kao mjesto na kojem se sudaraju dvije moguće budućnosti Balkana: ona u kojoj se granice ponovo pokušavaju crtati prema etničkim mapama i ona u kojoj granice postaju sve manje važne zahvaljujući evropskoj integraciji.
