Srbija poslije Vučića: Stabilne finansije, mreža političkih privilegija i težak posao za novu vlast

Promjena vlasti u Srbiji nakon parlamentarnih izbora 25. oktobra otvorila je pitanje budućeg ekonomskog razvoja zemlje, odnosa prema stranim investitorima, upravljanja javnim novcem i uklanjanja političkih privilegija koje su godinama oblikovale poslovno okruženje. Iako je izborna pobjeda studentskog pokreta označila politički preokret, ekonomisti upozoravaju da će uspostavljanje drugačijeg privrednog sistema biti znatno složeniji i dugotrajniji proces.

O ekonomskom naslijeđu Aleksandra Vučića i izazovima koji očekuju novu vlast razgovarali su urednik američkog časopisa Foreign Policy Kameron Abadi i ekonomski historičar Adam Tuz u podkastu Ones and Tooze.

Tuz smatra da se ekonomsko stanje Srbije ne može razumjeti bez posljedica ratova, međunarodnih sankcija i izolacije tokom devedesetih godina. Prema podacima koje navodi, bruto domaći proizvod po stanovniku tek se 2018. ili 2019. godine vratio na nivo koji je zemlja imala prije raspada Jugoslavije.

Takav razvoj ostavio je duboke razlike između Beograda i ostatka Srbije. Dok pojedini dijelovi glavnog grada ostavljaju utisak ekonomskog prosperiteta, životni standard i razvojne mogućnosti u drugim dijelovima zemlje pokazuju znatno drugačiju sliku.

Poseban problem Tuz vidi u izgubljenom vremenu kada je riječ o ekonomskom približavanju Evropskoj uniji. Prema njegovoj ocjeni, kineske investicije mogu pomoći izgradnji infrastrukture, ali ne mogu zamijeniti prednosti koje bi Srbija ostvarila snažnijim povezivanjem s evropskim tržištem.

Ipak, Tuz ne smatra da je ekonomska politika Vučićeve vlasti bila potpuno neuspješna. Naprotiv, priznaje rezultate fiskalne konsolidacije provedene uz podršku Međunarodnog monetarnog fonda, zahvaljujući kojoj su stabilizovane javne finansije.

Međutim, upravo u toj kombinaciji finansijske stabilnosti i politički kontrolisanog ekonomskog sistema vidi jedan od najvećih problema koje nova vlast nasljeđuje.

Budžetsku disciplinu nije pratilo uklanjanje privilegija povezanih s političkom moći. Tokom godina razvijan je sistem u kojem su bliskost vlastima i političke veze imale značajnu ulogu u pristupu investicijama, državnim resursima i dozvolama za poslovanje.

Zbog toga, prema Tuzovoj ocjeni, odlazak Vučića s vlasti ne znači automatski i nestanak ekonomskog modela izgrađenog tokom njegove vladavine. Mreže političkog uticaja, poslovne privilegije i ustaljeni načini raspodjele javnog novca ne mijenjaju se samom smjenom političkog rukovodstva.

Tuz u razgovoru za Foreign Policy, koji prenosi Nova.rs, ukazuje i na različite ekonomske koncepcije prisutne među stručnjacima i političkim akterima povezanim sa studentskim pokretom.

Jedna grupa ekonomista zagovara nastavak odgovorne budžetske politike, očuvanje monetarne stabilnosti, jačanje institucija i odlučniju borbu protiv korupcije. Njihov pristup podrazumijeva zadržavanje finansijske discipline, ali uz uklanjanje političkih uticaja na poslovanje i državne institucije.

Drugi pravac, koji Tuz povezuje s ekonomistom Branimirom Jovanovićem, zagovara promjenu samog modela privrednog rasta. U središtu tog pristupa nalazi se smanjivanje zavisnosti Srbije od stranih direktnih investicija i stvaranje uslova za snažniji razvoj domaće privrede.

Treća grupa, povezana sa socijalno orijentisanim dijelom pokreta, traži snažnije oporezivanje najbogatijih, ograničavanje ekonomske moći oligarha i obnovu socijalne države. Posebnu pažnju posvećuje građanima koji su prethodnih godina snosili najveći teret mjera štednje.

Tuz ocjenjuje da među ekonomistima koji podržavaju političke promjene postoji veliki broj prijedloga, ali da oni još nisu objedinjeni u jedinstven i koherentan ekonomski program. Usklađivanje različitih pristupa predstavljat će jedan od važnih zadataka nove vlasti.

Dio konkretnih prijedloga predstavljen je još tokom predizborne kampanje. Nekadašnji guverner Narodne banke Srbije Dejan Šoškić, predstavljajući ekonomski program Studentske liste na RTS-u, kao prioritete je izdvojio suzbijanje korupcije, prestanak partijskog zapošljavanja, podsticanje privatnih investicija i smanjivanje trgovinskog deficita.

Šoškić je posebno naglasio potrebu za razvojem privrede zasnovane na znanju i produktivnosti, umjesto nastavka politike privlačenja investitora prvenstveno niskom cijenom radne snage.

Upozorio je i na korupcijske rizike povezane s velikim infrastrukturnim projektima, dugovanja javnih preduzeća i finansijske probleme lokalnih samouprava. Prema njegovom pristupu, posebnu pažnju potrebno je posvetiti kvalitetu javnih ulaganja i njihovim dugoročnim ekonomskim rezultatima.

Uoči izbora više od 30 ekonomista javno je podržalo izjavu kojom su odbačene tvrdnje da bi pobjeda Studentske liste nužno izazvala finansijsku destabilizaciju zemlje.

Među potpisnicima su bili Pavle Petrović, Milojko Arsić, Kori Udovički i Branimir Jovanović.

Oni su odbacili upozorenja da bi promjena vlasti sama po sebi dovela do sloma dinara ili ugrozila redovnu isplatu plata i penzija.

Istovremeno su upozorili na dugoročne posljedice nastavka ekonomskog razvoja zasnovanog na privilegijama za pojedine investitore, jeftinoj radnoj snazi i nedovoljno transparentnim državnim projektima.

Prema njihovoj ocjeni, veliki obim investicija i novca koji prolazi kroz ekonomiju ne znači nužno i jačanje domaćih preduzeća, tehnološkog razvoja i konkurentnosti privrede.

Kao alternativu naveli su snažniju podršku domaćim preduzetnicima, ulaganja u obrazovanje, znanje i inovacije, razvoj poljoprivrede, ravnomjerniji regionalni razvoj i zaštitu prirodnih resursa.

Naglasili su da promjena ekonomskog modela ne može biti provedena tokom jedne budžetske godine, nego zahtijeva dugoročnu politiku i višegodišnji rad.

Važan dio ekonomskog naslijeđa nove vlasti predstavljaju i obaveze javnog sektora, kao i način upravljanja velikim državnim investicijama.

Međunarodni monetarni fond u svojoj junskoj procjeni izdvojio je nekoliko pokazatelja finansijske stabilnosti Srbije, uključujući umjeren nivo javnog duga, visoke devizne rezerve i dobro kapitalizovan bankarski sektor.

Međutim, MMF je istovremeno upozorio na potrebu poboljšanja načina na koji država procjenjuje, bira i nadzire velike javne investicije.

Posebno su istaknuti projekti koji se realizuju izvan redovnih procedura, kao i potreba za većom transparentnošću državne potrošnje.

Fond je ukazao i na finansijske rizike povezane s poslovanjem Puteva Srbije i obavezama Grada Beograda, te potrebu za efikasnijim rješavanjem privrednih sporova.

Takve preporuke odnose se na konkretne obaveze koje će naslijediti nova vlast, od provjere finansijskog stanja javnih preduzeća i lokalnih samouprava do kontrole državnih investicija i uspostavljanja transparentnijih procedura za trošenje budžetskog novca.

U ekonomskim raspravama koje su uslijedile nakon izborne pobjede Studentske liste zato se, pored očuvanja finansijske stabilnosti, sve više pažnje posvećuje načinu raspodjele javnih sredstava, uslovima poslovanja domaćih kompanija, zapošljavanju u javnom sektoru i budućem odnosu države prema stranim investitorima.