Jasmin Mujanović za Foreign Policy: Zaokret Vašingtona prema Srbiji je greška

Piše: Jasmin Mujanović za Foreign Policy

Sjedinjene Američke Države i Srbija zajednički su 17. jula objavile uspostavljanje strateškog dijaloga - formalnog i trajnog okvira diplomatskog angažmana između dvije države. Taj potez sam po sebi nije naročito spektakularan. Sjedinjene Države održavaju isti oblik saradnje s desetinama drugih zemalja, uključujući i nekoliko država zapadnog Balkana poput Slovenije, Hrvatske, Albanije i Sjeverne Makedonije.

Ipak, ovaj zaokret ukazuje na zabrinjavajuće trendove u pravcu američke vanjske politike i njenom utjecaju na sigurnost i stabilnost izrazito nestabilne regije. Posebno je neobično u kontekstu sve većeg približavanja Srbije Kini i težnji njenog rukovodstva ka autokratskom načinu vladanja.

Sredinom jula vlada predsjednika Srbije Aleksandra Vučića pretrpjela je ozbiljan politički udarac kada je postalo jasno da, uprkos zalaganju Evropske komisije, Srbiji neće biti dozvoljeno da pređe u narednu fazu procesa pristupanja Evropskoj uniji. Gotovo trećina država članica EU usprotivila se tome zbog značajnog nazadovanja Srbije u oblasti demokratije, koje se odvijalo tokom Vučićevog mandata, a posebno se intenziviralo u posljednje tri godine.

Takav razvoj događaja predstavljao je ozbiljan udarac Vučićevim planovima za novi izborni mandat. Srbija je dužna održati parlamentarne izbore do kraja 2027. godine. Otkako je 2012. godine Srpska napredna stranka (SNS), predvođena Vučićem, došla na vlast kao nasljednica ultranacionalističke Srpske radikalne stranke, u čijim je redovima Vučić djelovao tokom devedesetih i dvijehiljaditih godina, parlamentarni izbori održavani su u prosjeku svake dvije godine.

Vanredni izbori kao sredstvo za slabljenje opozicije

Česti vanredni izbori služili su SNS-u kao sredstvo za slabljenje institucionalne opozicije u Srbiji. Međutim, od smrtonosnog urušavanja nadstrešnice u Novom Sadu u novembru 2024. godine, režim se suočava s masovnim studentskim protestima koje nije uspio obuzdati.

Za Vučića, koji se predstavljao kao svojevrsna srpska nacionalistička verzija bivšeg jugoslavenskog lidera Josipa Broza Tita, navodno sposobna da vješto balansira između Istoka i Zapada, prešutno „ne“ Evropske unije predstavljalo je bolan povratak u stvarnost. Nijedna simbolična posjeta Ukrajini više nije mogla popraviti odnose s evropskim prijestolnicama. One su postale previše svjesne njegovih kontinuiranih nastojanja da podriva susjedne države, njegovog sve dubljeg povezivanja s Kinom, trajnog savezništva s Rusijom te, naravno, njegovog općenito autokratskog načina upravljanja.

Situaciju dodatno nije popravila objava intervjua Snežane Paunović, ministrice državne uprave i lokalne samouprave Srbije, koja je izrazila žaljenje što bivši srbijanski lider i osoba osuđena za odgovornost u vezi s ratovima devedesetih, Slobodan Milošević, prema njenim riječima nije proveo etničko čišćenje na Kosovu u većem obimu.

Evropski zvaničnici i članovi Evropskog parlamenta reagovali su s nevjericom, ali su i ministar unutrašnjih poslova Srbije Ivica Dačić i sam Vučić stali u odbranu izjava Paunović. I Vučić i Dačić bili su članovi posljednje Miloševićeve vlade, a bili su i među nosiocima njegovog kovčega na sahrani.

Kako god bilo, najava američko-srbijanskog sigurnosnog dijaloga došla je kao dar s neba za politički oslabljenu poziciju čovjeka koji se upravo bio vratio s petodnevne posjete Pekingu, koju je opisao kao „najvažniju“ u svojoj političkoj karijeri. Vučićeve lične simpatije oduvijek su bile usmjerene prema personalističkim režimima u Rusiji, Kini i Iranu, ali čak i njegovi birači razumiju da Srbija ekonomski zavisi od odnosa sa Zapadom. Zbog toga bi gubitak podrške Evropske unije bio ozbiljan problem, dok bi istovremeni gubitak podrške i Evropljana i Amerikanaca bio politički poguban.

Trumpova administracija spas za Vučićev režim

Stoga se može zaključiti da je administracija Donalda Trumpa možda spasila Vučićev režim od političkog sloma. Ali zašto?

Srbijanski režim svakako nije oklijevao da se dodvorava Vašingtonu. Vučić je u više navrata direktno upućivao pohvale američkom predsjedniku Donaldu Trumpu. Tako je, između ostalog, u autorskom tekstu za Fox News napisao: „Dok se drugi možda rugaju vašoj viziji, Srbija je razumije. Dok se drugi plaše vaše snage, Srbija je poštuje.“

Milorad Dodik, bosanskohercegovački političar i zagovornik secesije Republike Srpske, također redovno objavljuje izrazito pohvalne poruke o američkom predsjedniku na društvenim mrežama. Dodik je, prema navodima, izdvojio milione dolara za lobističke ugovore s osobama bliskim Trumpovom političkom krugu, prošle godine uspio ishoditi ublažavanje sankcija protiv sebe, a potom angažovao i pastora Marka Burnsa, koji se predstavlja kao Trumpov duhovni savjetnik, da učestvuje u izjavama koje su mnogi ocijenili kao pokušaj revizionizma u vezi s genocidom.

Srpski nacionalistički politički krugovi također su uložili značajne napore kako bi uvjerili svoje američke ideološke saveznike da zajedno vode civilizacijsku borbu - tvrdeći da su sistematski zločini protiv čovječnosti koje je Miloševićev režim počinio u Bosni i Hercegovini i na Kosovu tokom devedesetih godina, a koje vlasti u Beogradu i Banjoj Luci i dalje u određenoj mjeri veličaju, zapravo predstavljali herojske kršćanske pohode.

Organizacije srpskih nacionalista u Sjedinjenim Državama već su, prema autoru, u velikoj mjeri rehabilitovale imidž Dragoljuba Mihailovića, saradnika okupatora iz Drugog svjetskog rata, pa smatraju da su Milošević, Radovan Karadžić i Ratko Mladić logični naredni koraci.

Međutim, ništa od toga nije korisno za Sjedinjene Američke Države, ni za njihove strateške interese na zapadnom Balkanu, ni za njihovu globalnu poziciju u odnosu na Kinu, a svakako ni za bilo kakav pokušaj vraćanja moralne dosljednosti američkoj vanjskoj politici.

Osim što Vučić i Dodik očigledno nastoje osigurati američko prešutno odobravanje svojih regionalnih političkih planova, koji se ni na koji način ne podudaraju s dugoročnim interesima Vašingtona na zapadnom Balkanu ,takav pristup ima i duboko štetan utjecaj na američku političku kulturu.

Odgovor Sjedinjenih Država na raspad Jugoslavije nije bio bez grešaka. Administracije predsjednika Georgea H. W. Busha i Billa Clintona dugo su oklijevale, što je omogućilo da se pred njihovim očima dogode najteži zločini u Evropi nakon Holokausta. I, suprotno Vučićevim tvrdnjama, ako se može govoriti o grešci u vezi s NATO bombardovanjem Srbije tokom rata na Kosovu 1998-1999. godine, onda je, prema autoru, ta greška bila što je intervencija uslijedila sedam godina prekasno.

Ipak, američke intervencije na Balkanu bile su u velikoj mjeri vođene nastojanjem da se spriječe masovni zločini. Upravo zato su bošnjačko stanovništvo Bosne i Hercegovine i albanska većina na Kosovu i danas među najnaklonjenijim narodima prema Sjedinjenim Američkim Državama u svijetu. Nasuprot tome, većina njihovih srpskih susjeda svoju političku orijentaciju pretežno usmjerava prema Kini i Rusiji.

Prirodno je i legitimno da se bilateralni odnosi s vremenom razvijaju i mijenjaju. Ono što nije uobičajeno niti poželjno jeste da se takvi zaokreti ostvaruju nauštrb sigurnosnih interesa Sjedinjenih Američkih Država ili njihovog moralnog ugleda.