Pišu: Kurt Bassuener i Toby Vogel
Evropska unija tvrdi da podržava zelenu tranziciju na zapadnom Balkanu. Pa zašto je onda na pragu da popusti pred projektom gasovoda koji podržavaju Sjedinjene Američke Države – takozvanom Južnom interkonekcijom – koja bi mogla učvrstiti korištenje prirodnog gasa u Bosni i Hercegovini u narednim decenijama?
Do 25. maja, u skladu s novim Zakonom o transportu gasa usvojenim prošlog mjeseca, trebalo bi da bude potpisan ugovor između vlasti u Sarajevu i američke kompanije AAFS, o kojoj će kasnije biti više riječi. Neuobičajeno je da je zakon izričito naveo AAFS kao investitora projekta koji bi trebao dovoditi gas iz Hrvatske u Bosnu i Hercegovinu.
Gasovod se predstavlja kao način da se snabdijevanje gasom diverzifikuje i smanji sadašnja potpuna zavisnost od ruskog gasa koji se isporučuje preko Srbije.
Zabrinutost Evropske unije
Međutim, šef Delegacije Evropske unije u Sarajevu Luigi Soreca iznio je zabrinutost Evropske unije u vezi s projektom u pismu upućenom domaćim zvaničnicima u aprilu. Pismo, koje je procurilo u medije, bilo je diplomatski sročeno, ali dovoljno jasno: usvajanje Zakona o transportu gasa i naknadni ugovori o gasovodu s kompanijom AAFS zakomplikovali bi ionako složen proces pristupanja zemlje Evropskoj uniji i njenu obavezu provođenja pravila i propisa EU.
Osim toga, evropske diplomate s kojima smo razgovarali procjenjuju da bi cijena gasa mogla biti višestruko veća – čak do pet puta – od sadašnje. Ukapljeni prirodni gas (LNG) sam po sebi je skuplji od gasa koji se transportuje gasovodom zbog troškova prerade i transporta. Uz to, unutrašnje tržište Bosne i Hercegovine premalo je da bi se ovako veliki projekat isplatio.
Štaviše, trošak projekta vjerovatno će porasti u odnosu na prošlogodišnju procjenu od 300 miliona eura, napravljenu prije nego što se AAFS pojavio u priči (i prije američko-izraelskog rata protiv Irana), i to ne samo zato što je planiran dodatni krak prema Tuzli, odakle dolazi federalni ministar energije Vedran Lakić i gdje se električna energija trenutno proizvodi iz lignita u velikoj termoelektrani. Razmatra se prilagođavanje te i još jedne termoelektrane na ugalj u centralnoj Bosni za korištenje gasa, kao i izgradnja potpuno nove gasne elektrane u Mostaru. To bi troškove moglo podići na milijarde eura.
Nedostatak transparentnosti
Nažalost, čini se da su upozorenja Evropske unije ostala bez odjeka. Premijeri Bosne i Hercegovine i Hrvatske 28. aprila potpisali su međudržavni sporazum o transportu gasa kako bi omogućili gasnu interkonekciju s terminalom za ukapljeni gas na hrvatskom ostrvu Krk.
Ugovor koji bi trebao biti potpisan naredne sedmice još nije objavljen. Predstavnici AAFS-a prošlog mjeseca nisu bili u stanju pružiti konkretne informacije o tarifama za gas, trajanju koncesije (za koju se nagađa da bi mogla trajati 30 ili čak 50 godina), troškovima izgradnje niti načinu finansiranja projekta. Također nije jasno ko će graditi gasovod. Kompanija Bechtel, koja je ranije pokazivala interes za njegovu izgradnju, povukla se nakon što se pojavio AAFS.
Projekat Južne interkonekcije godinama je stagnirao, uglavnom zbog zajedničkog protivljenja političkog rukovodstva bosanskih Hrvata i bosanskih Srba, koji su željeli osigurati da sarajevsko javno preduzeće BH Gas ne kontroliše gas koji dolazi iz Hrvatske.
Veza s Trumpom
Međutim, stvari su se počele brzo razvijati prošle jeseni kada je ministar vanjskih poslova Bosne i Hercegovine Elmedin Konaković stupio u kontakt s Michaelom Flynnom, bivšim savjetnikom za nacionalnu sigurnost u prvoj Trumpovoj administraciji. Flynn je registrovani agent Turske s jasnim vezama s Rusijom, a danas je i lobista lidera bosanskih Srba Milorada Dodika. Krajem oktobra Sjedinjene Američke Države ukinule su sankcije Dodiku, za šta je Flynn lobirao.
Ubrzo nakon toga, u novembru, u Atini je održan sastanak između američkih ministara energetike i unutrašnjih poslova iz Trumpove administracije, američkih ambasadora u Hrvatskoj i Grčkoj te ministra vanjskih poslova Bosne i Hercegovine. Sjedinjene Američke Države tada su podržale konzorcij predvođen Joeom Flynnom, bratom Michaela Flynna, i bivšim Trumpovim advokatom Jessejem Binallom kako bi dobio koncesiju za Južnu interkonekciju.
Dana 24. novembra 2025. godine u američkoj saveznoj državi Vajoming registrovana je kompanija AAFS Infrastructure and Energy, čiji su osnivači Flynn i Binall. Kompanija je očigledno osnovana radi dobijanja ove koncesije. Ni Binall, ni Flynn, ni njihov lokalni partner Amer Bekan nemaju javno poznato iskustvo niti rezultate u razvoju ili upravljanju projektima ove veličine.
Političke promjene
Od tada su se događaji odvijali veoma brzo.
Stavovi Dodika i lidera bosanskih Hrvata Dragana Čovića – bliskog saveznika hrvatskog premijera Andreja Plenkovića – promijenili su se od ravnodušnosti i otpora ka entuzijastičnoj podršci. Hrvatska, koja je podržavala Čovića, pridružila se snažnoj promociji Južne interkonekcije. O projektu se glasalo u Vladi Federacije BiH 25. marta.
Zašto bi vlasti Bosne i Hercegovine dodijelile ugovor za tako važan projekat kompaniji bez ikakvog iskustva ostaje nejasno. Politička pozadina projekta jednako je neprozirna. I dok niko ne osporava potrebu da se zemlja oslobodi zavisnosti od ruskog gasa, postoji rizik da se ta zavisnost zamijeni zavisnošću od onoga što AAFS odluči dopremati u Bosnu i Hercegovinu.
Šta dalje?
Ono što je, nasuprot tome, veoma jasno jeste da bi ovaj posao poreskim obveznicima i potrošačima u Bosni i Hercegovini mogao nametnuti neodržive troškove tokom narednih decenija i ugroziti njen put prema Evropskoj uniji.
Zakon o transportu gasa, koji AAFS utvrđuje kao jedinog privatnog investitora (a implicitno i graditelja i operatera), bez precizno određenih rokova, mogao bi biti u suprotnosti ne samo s pravilima Evropske unije o državnoj pomoći nego i s domaćim propisima Bosne i Hercegovine. Kako je upozorio Soreca u svom pismu, moguće je i da krši pravnu stečevinu Energetske zajednice u oblasti gasa.
Jedini akter dovoljno snažan da se suprotstavi gruboj taktici Trumpove administracije jeste Evropska unija. Evropska komesarka za proširenje Marta Kos trebala bi građanima Bosne i Hercegovine objasniti da će, ukoliko se ovaj posao realizuje, izgledi njihove zemlje za članstvo u Evropskoj uniji biti dodatno udaljeni.
Evropska unija imala je priliku da preduhitri ovakav razvoj događaja aktivnijim djelovanjem u Bosni i Hercegovini i regionu na ozelenjavanju proizvodnje i prenosa energije – u neposrednom savezu s građanima koji se redovno žale na posljedice zagađenja zraka i trpe njegove po život opasne i život skraćujuće efekte u brojnim urbanim sredinama, uključujući Sarajevo, trenutno najvećeg potrošača gasa u Bosni i Hercegovini.
Iz geopolitičkih i pravnih razloga, ali i radi jačanja vlastitog kredibiliteta među građanima te većeg uticaja na političku klasu u Bosni i Hercegovini, Evropska unija mora zauzeti stav.
(Autori su istaknuti analitičari Vijeća za demokratizaciju politike /DPC/)
