Astrofizičar koji proučava evoluciju galaksija, inženjer elektrotehnike koji je učestvovao u projektovanju robota, organski hemičar koji je tokom pandemije radio na lijekovima protiv COVID-a 19, kao i brojni ljekari, ekonomisti, sociolozi i politikolozi – dio su nove parlamentarne postave u Srbiji.
Kako piše ugledni naučni časopis Science, Srbija bi nakon parlamentarnih izbora 25. oktobra mogla dobiti jedan od najobrazovanijih parlamenata na svijetu.
Studentska lista – Studenti pobjeđuju osvojila je 141 od ukupno 250 poslaničkih mjesta u Narodnoj skupštini Srbije. Desetine izabranih kandidata dolaze iz akademske zajednice, a više od polovine ima doktorat iz prirodnih, tehničkih ili medicinskih nauka.
Pobjeda studentskog pokreta otvorila je mogućnost za formiranje nove vlade i promjenu političkog pravca zemlje nakon 13 godina vlasti Aleksandra Vučića, prvo na funkciji premijera, a potom predsjednika Srbije.
Studentska lista najavila je borbu protiv korupcije, jačanje odgovornosti, vladavine prava i uspostavljanje sistema u kojem bi napredovanje zavisilo od znanja i sposobnosti.
Međutim, osim političkih promjena, posebna očekivanja vezana su za nauku i visoko obrazovanje. Istraživači se nadaju većoj autonomiji univerziteta, stabilnijem finansiranju naučnih projekata i zaustavljanju dugogodišnjeg odlaska stručnjaka iz zemlje.
Tokom prethodnih godina, navodi Science, akademske slobode u Srbiji bile su pod pritiskom, univerziteti su postali snažno politizovani, a pojedini kritičari našli su se na margini akademskog života.
- Za naše univerzitete ova pobjeda je presudna – ona odmah zaustavlja aktivno razgrađivanje visokog obrazovanja koje je sprovodio prethodni režim - izjavila je Sofija Stefanović, bioarheologinja sa Univerziteta u Beogradu.
Dodala je da će nova vlast najprije morati obnoviti vladavinu prava i boriti se protiv korupcije, dok će za potpuni oporavak naučnog sektora biti potrebno vrijeme.
- Bolja vremena su pred nama - poručio je Vladan Đokić, rektor Univerziteta u Beogradu.
Od protesta do parlamenta
Studentski pokret nastao je nakon protesta pokrenutih poslije pada nadstrešnice na željezničkoj stanici u Novom Sadu u novembru 2024. godine, kada je poginulo 16 osoba.
Studenti su odgovornost za tragediju povezivali s korupcijom u javnom sektoru i zahtijevali transparentnost i pravdu. Kako njihovi zahtjevi nisu bili ispunjeni, protesti su se širili i privlačili podršku profesora, istraživača, nastavnika i građana.
Do maja 2025. godine studenti su počeli sastavljati listu kandidata za vanredne izbore. Umjesto da se sami kandiduju, odlučili su podržati ljude kojima vjeruju – među njima univerzitetske profesore, naučnike, poljoprivrednike, advokate, umjetnike, nastavnike, pa čak i jednog bivšeg košarkaša.
Na prvom mjestu liste nalazi se Ilija Srdanović, kardiolog, ali on nije zvanični lider pokreta. Njegova buduća uloga u političkom životu Srbije još nije jasno određena.
Iako bi neki od izabranih akademskih radnika mogli se profesionalno posvetiti politici, drugi bi mogli nastaviti svoje naučne i univerzitetske karijere. Srbijanski parlament omogućava poslanicima da obavljaju i druge poslove, pod uslovom da ne postoji sukob interesa.
Molekularni biolog Željko Popović sa Univerziteta u Novom Sadu smatra da bi stručnost novih poslanika mogla biti značajna u procesu reformi.
Naučnici očekuju promjene
Jedan od glavnih zahtjeva akademske zajednice odnosi se na slobodu univerziteta i smanjenje političkog utjecaja na njihov rad.
- Univerzitet mora biti slobodan da razmišlja, sprovodi istraživanja i iznosi kritike, bez straha od političkih posljedica - izjavila je Marija Lesjak, hemičarka sa Univerziteta u Novom Sadu i nova poslanica.
Ona je ukazala i na probleme centralizovanog sistema finansijskog upravljanja, kroz koji se transakcije usmjeravaju preko državnog trezora, što, prema njenim riječima, ograničava mogućnost fakulteta da samostalno upravljaju sredstvima i planiraju razvoj.
Istraživači traže i da se novac za nauku dodjeljuje prema stručnim kriterijima, a ne političkim ili ličnim vezama.
Fizičar Miodrag Krmar sa Univerziteta u Novom Sadu, koji je bio kandidat Studentske liste, ocijenio je da je dosadašnji način raspodjele sredstava narušavao kvalitet naučnog rada.
Program Studentske liste predviđa predvidljivije finansiranje, nezavisan Fond za nauku, sprečavanje političkog utjecaja na ocjenjivanje istraživačkih projekata i podršku naučnicima koji rade u inostranstvu, a žele se vratiti u Srbiju.
Pokret sada treba odrediti kandidata za premijera i početi proces formiranja nove vlasti. U Srbiji se očekuju i predsjednički izbori, a Aleksandar Vučić, nakon dva predsjednička mandata, ne može ponovo biti kandidat za tu funkciju.
Željko Popović upozorava da preobražaj naučnog sektora neće biti brz ni jednostavan proces. Ipak, smatra da je podrška akademske zajednice studentskim protestima pokazala da univerzitetski profesori i istraživači nisu odvojeni od društva.
- Pokazali smo da smo dio ovog društva, svim srcem i dušom, i da smo spremni učiniti sve kako bismo odbranili naše zajedničke vrijednosti i slobodu - poručio je Popović.
