NZZ o „sarajevskim safarijima“: Jesu li bogati stranci plaćali da pucaju na civile opkoljenog Sarajeva?

Ugledni švicarski Neue Zürcher Zeitung (NZZ) posvetio je opširan tekst navodima o „sarajevskim safarijima“ – tvrdnjama da su bogati stranci tokom opsade Sarajeva plaćali kako bi sa položaja snaga bosanskih Srba pucali na civile u gradu.

Autori Nicole Anliker i Andreas Ernst priču stavljaju u širi kontekst rata u Bosni i Hercegovini i činjenice da na njegovim ratištima nisu djelovale samo regularne vojne formacije. Podsjećaju na paravojne jedinice, strane dobrovoljce, ekstremiste, avanturiste i takozvane „vikend ratnike“, čije je prisustvo u ratu u brojnim slučajevima historijski dokumentovano.

NZZ navodi da se navodima o „sarajevskom safariju“ bave tužioci u Sarajevu, Milanu, Briselu i Kremsu, dok je njemački Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ), kako piše švicarski list, priču označio kao izmišljotinu.

U središtu kontroverze je dokumentarni film slovenskog reditelja Mirana Zupaniča „Sarajevo Safari“ iz 2022. godine. U filmu se iznose tvrdnje da su imućni stranci plaćali velike iznose kako bi bili dovedeni na položaje oko Sarajeva, odakle su snajperskim puškama pucali na stanovnike opkoljenog grada. Među najtežim navodima je tvrdnja da su postojale različite „cijene“ za mete te da je najveća bila za ubistvo djeteta.

Nakon pojavljivanja filma tadašnja gradonačelnica Sarajeva Benjamina Karić podnijela je krivičnu prijavu protiv nepoznatih osoba.

NZZ ukazuje na problem s kojim se suočavaju istražitelji više od tri decenije poslije rata – materijalnih dokaza je malo, a utvrđivanje identiteta i odgovornosti mogućih učesnika izuzetno je teško. Ipak, švicarski list smatra da je rasprava otvorena filmom ponovo usmjerila pažnju na jednu od manje istraženih dimenzija rata u BiH: prisustvo ljudi koji nisu pripadali regularnim jedinicama.

Jedna od sagovornica NZZ-a je politologinja Iva Vukušić, koja je istraživala historiju srpskih paravojnih formacija. Takve jedinice imale su značajnu ulogu posebno u početnoj, ali i završnoj fazi rata, a NZZ ih opisuje kao formacije korištene u provođenju etničkog čišćenja. Ubistvima, pljačkom, silovanjima i drugim oblicima nasilja nesrpsko stanovništvo protjerivano je, između ostalog, iz Bijeljine, Zvornika i Višegrada.

List prenosi i svjedočenje jednog srpskog generala koji je kasnije pred sudom opisao način djelovanja paravojnih jedinica: selo bi bilo opkoljeno, paravojne formacije ulazile bi u njega i ubijale one koji se nisu predali, nakon čega bi snage nastavile dalje.

Vukušić pravi razliku između profesionalno organizovanih paravojnih jedinica i grupa sastavljanih za pojedinačne akcije. Prve su bile dobro obučene, neke su imale nekoliko stotina pripadnika i raspolagale savremenim pješadijskim naoružanjem.

Drugu kategoriju činili su ljudi koje su, prema NZZ-u, mobilizovale ultranacionalističke srpske stranke. Često je riječ bila o starijim ljudima slabijeg materijalnog statusa, među kojima je bilo nezaposlenih ili povremeno zaposlenih. Uz nacionalističke motive, važan podsticaj bila je pljačka.

Iz osvojenih mjesta odvoženi su namještaj, kućanski aparati i druga imovina protjeranog stanovništva. NZZ takve učesnike rata opisuje kao „vikend ratnike“ koji bi se nakon nekoliko dana ili sedmica provedenih na ratištu vraćali svakodnevnom životu.

Među najbrutalnijim paravojnim formacijama bila je Srpska dobrovoljačka garda Željka Ražnatovića Arkana. Jezgro jedinice, navodi NZZ, činili su huligani, pripadnici klubova borilačkih vještina, kriminalci i avanturisti.

Ražnatović je tokom rata stekao veliko bogatstvo, između ostalog i krijumčarenjem nafte, a kasnije je postao jedna od najprepoznatljivijih figura srpskog nacionalizma.

NZZ naglašava da takve jedinice nisu jednostavno nastale spontano u haosu raspada Jugoslavije. Pozivajući se na istraživanja o njihovom djelovanju, list navodi da su pojedine formacije regrutovane, finansirane i kontrolisane preko struktura službi sigurnosti i Ministarstva unutrašnjih poslova Srbije.

Tadašnji predsjednik Srbije Slobodan Milošević mogao je koristiti takve snage za ostvarivanje političkih i ratnih ciljeva, dok mu je njihova formalna odvojenost od regularnih struktura istovremeno omogućavala distanciranje u trenucima pojačanog međunarodnog pritiska zbog zločina nad civilima, piše NZZ.

Za razliku od pripadnika organizovanih paravojnih jedinica koji su na ratištima ostajali sedmicama ili mjesecima, dio dobrovoljaca vraćao se svojim poslovima u Srbiji i Crnoj Gori ili životu u dijaspori u Njemačkoj i Austriji, da bi zatim ponovo odlazio u BiH.

Kao jedan od primjera NZZ navodi Ranka Radulovića iz Nikšića. Kada je počeo rat imao je 32 godine i vodio kafić i bar. U proljeće 1992. otišao je u Foču i priključio se jedinici kojom je komandovao njegov zemljak, a koja je bila integrisana u strukture Vojske bosanskih Srba.

Tokom ljeta, prema tekstu, Radulović je odlazio između Bosne i Hercegovine i Crne Gore, a neka od tih putovanja korištena su i za prebacivanje opljačkane imovine.

Njegovo ime pojavilo se i tokom haškog postupka protiv Dragoljuba Kunarca. NZZ piše da je identificiran kao navodni saučesnik u zarobljavanju i silovanju žena. Jedna žrtva, koja je tada imala 16 godina, svjedočila je o seksualnom nasilju kojem je bila izložena.

Radulović se poslije rata bavio građevinskim poslovima i bio na čelu lokalnog fudbalskog kluba u Nikšiću. Optužbe protiv njega bile su poznate godinama, a NZZ navodi da je pravosudni postupak u Crnoj Gori dugo trajao. U Beogradu je uhapšen u martu ove godine.

Rat u Bosni i Hercegovini nije, međutim, privlačio samo ljude iz susjednih država.

NZZ podsjeća na slučaj Heinza Wiesenacka, Nijemca čiju je priču magazin Der Spiegel rekonstruisao još 1993. godine na osnovu njegovih pisama i dokumenata. Wiesenack je u augustu 1992, kada je imao 28 godina, iznajmljenim Volkswagen Golfom preko Hrvatske stigao na područje BiH i priključio se specijalnoj jedinici koja se borila na hrvatskoj strani.

Jedinica je bila angažovana na izviđanju i sabotažama iza neprijateljskih linija. U pismima prijateljima Wiesenack je opisivao situacije u kojima je sam držao položaje bez radio-veze i vizuelnog kontakta sa svojim saborcima, dok su oko njega padale granate i prolazili meci. Rat je u početku opisivao gotovo kao filmsku avanturu.

Zapadnoevropski dobrovoljci na hrvatskoj strani uglavnom su imali između 20 i 30 godina, a dolazili su iz Njemačke, Austrije, Francuske, Velike Britanije i Nizozemske.

Gaston Besson, francuski komandant pod kojim je služio Wiesenack, kasnije ih je u razgovoru za Nouvel Observateur opisao kao mješavinu bivših vojnika i idealističkih avanturista. Dio njih je, prema njegovim riječima, na ratište dolazio nakon ličnih kriza i u potrazi za ekstremnim iskustvom.

Wiesenack je odrastao u hraniteljskoj porodici, a kasnije je služio u Nacionalnoj narodnoj armiji nekadašnjeg DDR-a. Prema podacima koje prenosi NZZ, zbog dezerterstva je proveo tri godine u zatvoru, a prije odlaska na ratište u BiH živio je od povremenih poslova.

Njegov dolazak, prema dostupnim podacima, nije bio prvenstveno ideološki motivisan. U jednom od pisama napisao je da je tek u strogo organizovanoj vojnoj grupi shvatio kako može „istinski živjeti i učiti“.

Među strancima koji su dolazili na hrvatsku stranu bilo je, međutim, i krajnjih desničara i neonacista. NZZ navodi da su se pojedini identificirali s fašističkim naslijeđem Nezavisne Države Hrvatske iz Drugog svjetskog rata i na ratište dolazili posredstvom krajnje desničarskih mreža. Mnogi od njih priključivali su se Hrvatskim odbrambenim snagama, oružanoj formaciji povezanoj s Hrvatskom strankom prava.

Neki strani dobrovoljci ostajali su godinama, ali većina bi otišla nakon nekoliko sedmica ili mjeseci – zbog ranjavanja, odluka komandanata ili jednostavno zato što nisu mogli podnijeti stvarnost rata.

Ni Wiesenackova ratna avantura nije dugo trajala. NZZ navodi da je počeo imati ozbiljne probleme s alkoholom te da je devet mjeseci nakon dolaska na ratište izvršio samoubistvo.

Strani borci dolazili su i iz drugih dijelova svijeta. Mudžahedini s Bliskog istoka i iz sjeverne Afrike borili su se uz Armiju Republike Bosne i Hercegovine, dok su pravoslavni dobrovoljci iz Grčke, Rumunije i Rusije dolazili na stranu snaga bosanskih Srba.

Jedan od najpoznatijih među njima bio je ruski pisac Eduard Limonov.

On se u ljeto 1992. pojavio na položajima iznad Sarajeva zajedno s tadašnjim političkim liderom bosanskih Srba Radovanom Karadžićem. Scenu je snimio poljski reditelj. Na snimku se vidi kako pripadnik snaga bosanskih Srba Limonovu pokazuje rukovanje mitraljezom, nakon čega ruski pisac dugo gleda kroz nišan, a potom ispaljuje kraći i duži rafal.

Limonov je kasnije tvrdio da nije pucao ni na ljude ni na Sarajevo i optuživao autora filma da je montažom stvorio drugačiji dojam. NZZ, međutim, njegovo pojavljivanje opisuje kao jedan od najranijih i najpoznatijih vizuelnih primjera onoga što se danas naziva „ratnim turizmom“.

Mitraljez kojim je pucao bio je na aktivnom borbenom položaju, a ne na poligonu za obuku.

NZZ podsjeća i na svjedočenje američkog fotoreportera Johna Ashtona pred Haškim tribunalom. Ashton je, prema tekstu, svjedočio da su pripadnici snaga bosanskih Srba stranim posjetiocima na položajima iznad Sarajeva nudili mogućnost da „ispale nekoliko hitaca na grad“.

Broj stranih boraca koji su tokom rata prošli kroz BiH nikada nije precizno utvrđen. Njihov sastav neprestano se mijenjao, a procjene na koje se poziva NZZ govore da ni na jednoj strani nisu činili više od pet posto ukupnih snaga.

Upravo taj historijski kontekst NZZ povezuje s današnjim istragama o „sarajevskim safarijima“. Švicarski list naglašava da ostaje otvoreno pitanje hoće li pravosuđe, nakon više od 30 godina, uspjeti definitivno dokazati tvrdnje da su imućni strani državljani plaćali kako bi s položaja oko opkoljenog Sarajeva pucali na civile.

Autori pritom ukazuju da dokumentovano prisustvo paravojnih formacija, kriminalaca, avanturista, stranih dobrovoljaca i „vikend ratnika“, kao i zabilježeni slučajevi u kojima su stranci dolazili na aktivne položaje iznad Sarajeva, predstavljaju historijski kontekst u kojem se danas provjeravaju navodi iz filma „Sarajevo Safari“.