Mladi muslimani između vjere i nacije

U povodu objavljivanja knjige „Između vjere i nacije – pokret Mladi muslimani 1939–1990“, za portal Odgovor.ba govrio je Ivan Ejub Kostić, naučni saradnik na Institutu za filozofiju i društvenu teoriju Univerziteta u Beogradu. On je doktor političkih nauka, autor i urednik više knjiga i naučnih radova. Njegova nova publikacija donosi do sada najcjelovitiju teorijsku i historijsku analizu mladomuslimanskog pokreta u Bosni i Hercegovini.

Kostić se u knjizi oslanja na teoriju društvenih pokreta, prije svega radove Charlesa Tillyja i Quintana Wictorowicza, kako bi pokazao da Mladi muslimani nisu nestali nakon formalne zabrane 1950. godine, nego su nastavili postojati u, kako to naziva Tarik Muftić, obliku „dezorganizovane organizovanosti“ – bez formalne strukture, ali s jasnim idejnim kontinuitetom i mrežama međusobnog povjerenja.

„Mladi muslimani nisu historijska anomalija, već dio šireg transnacionalnog islamskog društvenog aktivizma koji se razvio u evropskom, predominantno nemuslimanskom kontekstu“, ističe Kostić.

Između Osmanskog carstva i komunističke Jugoslavije

Prema njegovim riječima, nastanak Mladih muslimana ne može se razumjeti bez dubokog uvida u stanje Bošnjaka između odlaska Osmanlija i Drugog svjetskog rata – period obilježen gubitkom političke reprezentacije, ekonomskim osiromašenjem, slabljenjem vjerskih institucija i snažnim identitetskim potresima.

„Pad Osmanskog hilafeta imao je snažan simbolički i politički efekat na bosanske muslimane. U Kraljevini SHS/Jugoslaviji bili su izloženi represiji, marginalizaciji i neuspjehu da se afirmišu kao ravnopravan kolektivni subjekt“, objašnjava Kostić.

Panislamski revivalizam i Umetsko jedinstvo

Mladi muslimani su, prema autoru, bili utemeljeni na panislamskom revivalizmu – povratku Kur’anu i sunnetu, insistiranju na šerijatskim normama i shvatanju islama kao holističkog sistema koji obuhvata moralnu, društvenu i političku dimenziju.

„Njihovo idejno polazište bilo je duboko suprotstavljeno sekularizmu, etnocentrizmu i nacionalizmu. Smatrali su da je Umetsko jedinstvo transnacionalni okvir koji nadilazi etničke i nacionalne granice“, navodi Kostić.

Represija i „dezorganizovana organizovanost“

Pokret je bio izložen brutalnim sudskim procesima 1946, 1947. i naročito 1949. godine, kada su neki članovi i pogubljeni. Nakon toga Mladi muslimani prestaju postojati kao formalna organizacija, ali nastavljaju djelovati kroz intelektualni rad, privatne mreže i publicistiku u časopisima poput Takvima i Preporoda.

„Pokret nije opstao zahvaljujući strukturi, već zahvaljujući ljudima, idejama i međugeneracijskom prenosu uvjerenja“, naglašava Kostić.

Sarajevski proces 1983: unutrašnji neprijatelj

Govoreći o Sarajevskom procesu 1983. godine, Kostić ga tumači kao pokušaj postbrozovskog režima da stvori unutrašnjeg neprijatelja i disciplinuje društvo.

„To nije bio odgovor na stvarnu bezbjednosnu prijetnju, već pokušaj da se unaprijed neutrališe potencijalni muslimanski politički subjekt sposoban da artikuliše svoje interese u vremenu duboke krize“, ističe on.

Paradoksalno, proces je, kako kaže, dodatno konsolidovao mreže solidarnosti i pripremio teren za političku artikulaciju krajem osamdesetih.

Od pokreta do etnonacionalne stranke

Kostić smatra da transformacija Mladih muslimana u etnonacionalnu političku stranku nije bila prirodan ishod njihovih ideja, već proizvod dramatičnih društveno-političkih okolnosti uoči raspada Jugoslavije.

„Izvorni Mladi muslimani bili su panislamski orijentirani. Prelazak na etnonacionalnu platformu predstavljao je idejni diskontinuitet, rezultat pragmatične adaptacije na jačanje nacionalnih projekata u regiji i realne sigurnosne prijetnje Bosni i Hercegovini“, kaže Kostić.

Islamofobija kao kontinuitet

Na pitanje o savremenim interpretacijama i konstrukcijama o Mladim muslimanima, Kostić upozorava da se iza njih krije širi strah od političke artikulacije islama u Evropi.

„Patologizacija islamskog političkog djelovanja u socijalističkoj Jugoslaviji može se posmatrati kao preteča savremenih islamofobnih diskursa. Mladi muslimani su važni jer pokazuju da islam u Evropi nije samo pitanje ‘integracije’, već i političke ravnopravnosti“, zaključuje Kostić u intervjuu za Odgovor.ba.