Jozwiak: EU razmatra članstvo „drugog reda“, nove članice mogle bi i 15 godina ostati bez prava veta

„Diplomate privatno govore o potrebi da se 'izbjegne još jedna Mađarska'“, navodi Jozwiak, objašnjavajući da se time misli na probleme s vladavinom prava s kojima se EU suočavala tokom vlasti Viktora Orbana.

Iako se to u dokumentu izričito ne navodi, Jozwiak smatra da je strategija pisana prije svega imajući u vidu četiri države koje su trenutno najdalje odmakle na evropskom putu – Albaniju, Moldaviju, Crnu Goru i Ukrajinu.

Crna Gora i dalje cilja na članstvo 2028. godine, čime bi postala 28. članica Unije, dok ostale tri države očekuju da bi mogle uslijediti ubrzo nakon nje.

Sama Evropska komisija u nacrtu naglašava da predstojeće proširenje više nije samo pitanje ispunjavanja obaveza država kandidata.

„Proširenje nije samo priprema država kandidata za ulazak u Uniju. Jednako je riječ o pripremi Unije da primi nove države članice, uz jačanje njene sposobnosti djelovanja“, stoji u dokumentu koji citira Jozwiak.

Jedno od pitanja koje se ponovo otvara jeste način donošenja odluka u EU. Komisija već dugo zagovara širu upotrebu kvalifikovane većine umjesto jednoglasnosti, posebno u vanjskoj politici.

Kvalifikovana većina podrazumijeva podršku najmanje 55 posto država članica koje predstavljaju najmanje 65 posto ukupnog stanovništva EU.

Međutim, Jozwiak ukazuje na dobro poznati paradoks: da bi EU ukinula jednoglasnost u takvim oblastima, članice se o tome prvo moraju jednoglasno dogovoriti. Upravo je ta prepreka do sada zaustavljala pokušaje ozbiljnije reforme sistema odlučivanja.

Postepeno uključivanje država kandidata u pojedine evropske politike već traje. Moldavija i Ukrajina uključene su u režim „Roam Like at Home“, dok se države zapadnog Balkana kreću prema istom sistemu. Sličan proces odvija se kroz Jedinstveno područje plaćanja u eurima – SEPA.

Ali Jozwiak upozorava da prava novost u dokumentu nisu ti oblici postepene integracije, nego zaštitne mjere koje bi se primjenjivale nakon što država već postane članica EU.

Prvi prijedlog direktno zadire u jedno od najvažnijih prava članica – mogućnost veta.

„Nove države članice bi se, tokom ograničenog perioda, obavezale da se neće protiviti odlukama Vijeća koje zahtijevaju jednoglasnost“, navodi se u nacrtu.

Jozwiak objašnjava da bi to značilo da nova članica ne bi mogla koristiti veto, na primjer, pri donošenju pojedinih vanjskopolitičkih odluka, uključujući sankcije Rusiji.

Posebno je značajno koliko bi dugo takvo ograničenje moglo trajati – do 15 godina nakon ulaska u EU.

Tu se ograničenja ne završavaju.

„Nove države članice mogle bi se također obavezati da neće sprečavati već postojeći konsenzus u Evropskom vijeću“, navodi se u dokumentu.

Takva obaveza odnosila bi se ne samo na pojedinačne politike nego i na šira institucionalna pitanja, među kojima su i odluke o narednim proširenjima Evropske unije.

Jozwiak ukazuje na razlog zbog kojeg se takva odredba pojavljuje. U Briselu postoji bojazan da bi države, čim postanu članice, mogle početi blokirati evropski put susjeda kako bi preko procesa proširenja rješavale bilateralne sporove.

Takvih primjera već je bilo.

Slovenija je tokom pregovora Hrvatske s EU koristila granični spor kako bi usporila Zagreb na evropskom putu. Jozwiak ukazuje i na sadašnji odnos Hrvatske prema Crnoj Gori, gdje Zagreb blokira zatvaranje nekoliko važnih pregovaračkih poglavlja dok istovremeno s Podgoricom ima niz otvorenih pitanja.

Drugi veliki prijedlog odnosi se na zaštitne mjere koje se primjenjuju neposredno nakon prijema države u EU.

Jozwiak ih opisuje kao svojevrsni „postepeni probni sistem“ za nove članice, čiji je cilj zaštita postojećih ekonomija EU.

Takve mjere prvenstveno se odnose na ekonomiju, unutrašnje tržište i unutrašnje poslove. One omogućavaju da nova članica određeno vrijeme ne učestvuje potpuno u pojedinim segmentima evropske saradnje ili da joj određena prava budu lakše suspendovana u slučaju političkog nazadovanja.

Do sada su takve zaštitne mjere uglavnom bile predviđene za period od tri godine.

Evropska komisija sada predlaže da mogu trajati čak deset godina.

Još ozbiljnija promjena nalazi se u trećem prijedlogu – uvođenju posebne „privremene institucionalne zaštitne klauzule“.

Ona bi bila aktivirana u slučaju onoga što dokument naziva:

„posebno ozbiljnim kršenjem zajedničkih vrijednosti Evropske unije“.

Posljedice bi mogle biti izuzetno ozbiljne.

Dokument predviđa:

„privremenu suspenziju određenih prava koja proizlaze iz članstva, poput prava glasa u Vijeću“.

Jozwiak ovo poredi sa čuvenim članom 7. Ugovora o Evropskoj uniji, mehanizmom koji se smatra najtežim političkim sredstvom EU protiv države članice zbog kršenja osnovnih evropskih vrijednosti.

Mađarska i Poljska bile su obuhvaćene postupcima prema članu 7, ali nijedna nije ostala bez prava glasa. Jedan od razloga jeste izuzetno visok politički prag potreban za takvu sankciju, kao i činjenica da su se Budimpešta i Varšava svojevremeno međusobno štitile.

Komisija sada za buduće članice predlaže sasvim drugačiji sistem.

Za privremeno oduzimanje prava glasa novoj članici više ne bi bila potrebna jednoglasnost. Dovoljna bi bila kvalifikovana većina država EU.

To bi značilo da bi državi koja tek uđe u Evropsku uniju pravo glasa moglo biti suspendovano znatno jednostavnije nego današnjim članicama.

Jozwiak ukazuje i na jednu od politički najosjetljivijih posljedica cijelog prijedloga: nova pravila ne bi važila za postojeće članice EU.

Tako bi buduće članice mogle ući u Evropsku uniju pod režimom koji predviđa do 15 godina ograničenja korištenja veta, zaštitne mehanizme koji mogu trajati deset godina i mogućnost da im pravo glasa bude suspendovano kvalifikovanom većinom – dok ista pravila ne bi važila za države koje su u EU ušle ranije.