Bosna, slučaj Zanardi Landi postaje test za Zapad (i za Italiju)

Piše: Ferruccio Michelin

Zastoj oko imenovanja novog visokog predstavnika u Bosni i Hercegovini nadilazi običnu diplomatsku igru. Italijanska kandidatura Antonija Zanardi Landija postaje odraz tenzija između Evrope i Sjedinjenih Američkih Država i test za transatlantsku kredibilnost Rima.

Kako bi blokirali italijanskog kandidata koji se smatrao previše bliskim Vašingtonu, neki evropski saveznici su na kraju povjerili privremeno vođenje Ureda visokog predstavnika u Bosni i Hercegovini upravo jednom funkcioneru američkog State Departmenta. To je jedan od onih diplomatskih paradoksa koji vrijede više od mnogih zvaničnih izjava.

Odluka Vijeća za implementaciju mira (PIC) da imenuje Amerikanca Louisa J. Crishocka, zamjenika Christiana Schmidta u Uredu visokog predstavnika (OHR), za vršioca dužnosti visokog predstavnika, ponovo odgađajući izbor nasljednika Christiana Schmidta, predstavlja simptom ove poteškoće. Umjesto da riješi problem, ona ga zamrzava. Mandat Crishocka formalno ističe 14. jula, ali odsustvo dogovora među članicama PIC-a čini mogućim produženje rješenja koje je prvobitno zamišljeno kao privremeno. U međuvremenu, institucija ključna za ravnotežu Bosne i Hercegovine ostaje suspendovana u fazi neizvjesnosti koja rizikuje da oslabi njen autoritet.

Ova igra, zapravo, ne tiče se samo Sarajeva. Otkriva nešto dublje: sve veću poteškoću Zapada da zadrži zajedničku liniju na dosijeima koji se čine perifernim, ali imaju visok strateški odjek, upravo u trenutku kada se transatlantska kohezija označava kao glavni kredibilan odgovor konkurenciji Rusije i Kine. Rizik nije toliko u neimenovanju visokog predstavnika, koliko u političkoj poruci koja iz toga proizlazi: ako Evropljani i Amerikanci teško pronalaze zajednički jezik čak i oko relativno ograničenog pitanja, unutrašnje podjele mogu same postati geopolitički faktor.

U središtu zastoja ostaje kandidatura ambasadora Antonija Zanardi Landija, dugogodišnjeg diplomate čiji dosije nesporivo potvrđuje kvalitet izbora, a kojeg zbog toga otvoreno podržava američki državni sekretar Marco Rubio, ali mu se protivi prije svega Francuska, a zatim i drugi evropski partneri. Ali upravo ovdje dolazi do izražaja najzanimljiviji aspekt cijele priče.

Italijanska kandidatura postepeno je postala prostor u kojem se akumuliraju tenzije koje imaju malo veze s Bosnom. U fazi u kojoj odnos između Vašingtona i nekoliko evropskih prijestolnica prolazi kroz jedan od najosjetljivijih perioda u posljednjim decenijama, američka podrška jednom kandidatu pojedini su vladi protumačili ne kao priliku za koordinaciju, već kao element nepovjerenja. Tehničko imenovanje tako se pretvorilo u političko odmjeravanje snaga.

Ipak, posmatrajući sadržaj non-papera pripremljenog u podršku kandidaturi Zanardi Landija, pojavljuje se sasvim drugačija slika od one koju sugerira neformalni diplomatski sukob. Dokument nije predlagao nikakvu reviziju međunarodne arhitekture izgrađene nakon Dejtona, niti je zamišljao brzo ukidanje Ureda visokog predstavnika. Naprotiv, ocrtavao je liniju uglavnom usklađenu s pristupom koji su i sami evropski partneri razmatrali posljednjih mjeseci: puna implementacija agende „5+2“, jačanje odgovornosti institucija Bosne i Hercegovine, korištenje bonskih ovlasti isključivo kao krajnje mjere, jaču koordinaciju među članicama PIC-a i postepeno smanjenje OHR-a tek kada to politički uslovi budu omogućili.

Drugim riječima, sukob se više vodio oko geopolitičkog identiteta pripisanog kandidatu nego oko suštine prijedloga. Tokom mjeseci, kandidatura je opisivana, u zavisnosti od sagovornika, kao proruska, previše bliska Vašingtonu ili nekompatibilna s evropskim pristupom Bosni. Paradoksalno, dokument u prilog italijanskoj kandidaturi predstavljao je jedan od rijetkih pokušaja da se rasprava vrati na teren konkretnih politika, a ne geopolitike. Ali diplomatska debata je krenula suprotnim smjerom.

Ova priča govori i o širem fenomenu. Sve češće transatlantske razlike ne izbijaju na velikim dosijeima — gdje je politički trošak sukoba visok — nego na onima koji se smatraju sekundarnim, gdje je lakše slati političke signale bez formalnog dovođenja u pitanje savezništva. To je dinamika koja proizvodi kumulativni efekat: svaki pojedinačni slučaj može izgledati marginalno, ali zajedno ovi nesporazumi hrane sliku fragmentiranog Zapada koju pažljivo posmatraju i Moskva i Peking.

Za Italiju, međutim, ovo pitanje ima dodatno značenje. Dosije očigledno nije bio na nedavnom sastanku u Antibesu između Giorgie Meloni i Emmanuela Macrona, predstavljenom kao novi početak strateškog dijaloga Rima i Pariza. Ipak, on je slika evropskih poteškoća. Zato Rim teško može odlučiti da povuče kandidaturu Zanardi Landija. To bi značilo odricanje od italijanskog kandidata razvijanog mjesecima diplomatskog rada, ali i udaljavanje od pravca koji je naznačio Vašington u trenutku kada transatlantski oslonac na kojem se Rim kreće zahtijeva stabilne i usklađene pozicije. Kredibilitet italijanske politike zavisi i od sposobnosti da se određene pozicije brane kada unutar EU naiđu na otpor.

Upravo to čini Bosnu političkim testom značajnijim nego što njene dimenzije sugeriraju. Pitanje se ne odnosi samo na to ko će voditi Ured visokog predstavnika. Ono se odnosi na način na koji zapadni saveznici upravljaju svojim nesuglasicama u periodu sve intenzivnije strateške konkurencije.

Sljedeće sedmice lideri NATO-a sastaju se u Turskoj s ciljem da ponovo potvrde jedinstvo i koheziju pred izazovima koje postavljaju Rusija, ali i Kina. Upravo zato bi kohezija oko jednog balkanskog dosijea mogla imati značaj koji nadilazi regionalnu dimenziju. Ako pitanje relativno ograničenog obima postane teren političkog nadmetanja među saveznicima, problem nije Bosna. To je postepeno sužavanje prostora u kojem Evropljani još uvijek uspijevaju graditi konsenzus bez pretvaranja svake odluke u međusobno odmjeravanje snaga. A upravo tu sliku fragmentiranijeg Zapada Moskva i Peking već dugo nastoje da podstaknu; sliku koja vjerovatno nije dobrodošla ni u Vašingtonu.