Zanimljivosti o bosanskohercegovačkim džamijama: Musluk (Atik Ali-pašina) džamija u Foči

Povodom manifestacije „Dani džemata i džamija 2026.“, Muzej islamske kulture i umjetnosti Sarajevo u saradnji s Upravom za vjerske poslove Rijaseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini tokom trajanja manifestacije priređivat će tekstove o zanimljivim, manje ili više poznatim podacima o pojedinim bosanskohercegovačkim džamijama.

Autori priloga su: dr. Sumeja Ljevaković-Subašić i dr. Elvir Duranović.

Musluk-džamija u Foči

Atik Ali-paša sagradio je Musluk džamiju 1546. godine, u vrijeme kada je Foča bila sjedište Hercegovačkog sandžaka. Džamija spada među najvrjednije sakralne spomenike Bosne i Hercegovine iz osmanskog perioda, zbog čega je 2007. godine proglašena nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.

O Atik Ali-paši malo je pouzdanih podataka. Istraživači ga dovode u vezu s velikim vezirom sultana Bajazida II, Gazi Atik Ali-pašom (u. 1511), koji je rođen u naselju Drozgometva (Buturovići) u blizini Sarajeva.

Zbog njegovog bosanskog porijekla i velikih zadužbina koje je ostavio iza sebe, postoji opravdana pretpostavka da bi on mogao biti i graditelj Musluk džamije u Foči, odnosno da je njena izgradnja mogla biti finansirana iz viška prihoda njegovog vakufa koji je upravo 1546. godine iznosio 201.360 akči. Također, činjenica da je džamija podignuta u istom gradu u kojem je ranije izgrađena i džamija sultana Bajazida II, u čijoj je službi Atik Ali-paša obavljao funkciju velikog vezira, dodatno govori u prilog toj pretpostavci. 

Musluk česma uz Atik Ali-pašinu džamiju

Atik Ali-paša podigao je pored džamije u Foči i česmu poznatu pod imenom Musluk česma (česma iz koje voda neprekidno teče). Ova česma spada među poznatije objekte ove vrste u gradu i čini važan dio džamijskog kompleksa.

Musluk česma je služila i džamiji i lokalnom stanovništvu. Izgrađena je od kamena, dok je krov četvorovodan i danas prekriven crijepom (prvobitno je bio pokriven limom).

Sa unutrašnje strane nalazi se abdesthana koja pripada novijoj džamijskoj zgradi, dok je sa ulične strane ponovo postavljena česma, s koje su i ranije stanovnici koristili vodu.

U vrijeme Drugog svjetskog rata Musluk džamija pretvorena je u crkvu

Foča je tokom Drugog svjetskog rata bila poprište teških sukoba, čestih promjena vlasti i masovnog nasilja nad civilnim stanovništvom.

Kontrola nad gradom više puta mijenjala se između zaraćenih strana, ostavljajući duboke posljedice na demografsku strukturu, privredu i urbani izgled grada.

Godine 1943. italijanske jedinice pretvorile su Atik Ali-pašinu džamiju u crkvu (vojničku kapelu) i tom prilikom uništen je njen kameni minber, a na zidovima su naslikane ikone svetaca.

Tek 1973. godine izvršena je restauracija džamije nakon koje je džamiji vraćen prvobitni izgled. 

Krst i ikone u Atik Ali-pašinoj džamiji u Foči, izvor: Gazi Husrev-begova biblioteka

Autogram Evlije Čelebije u Trijemu Atik Ali-Pašine Džamije

Interesantno je da je prilikom restauracije Musluk džamije 1973. godine, na zidu trijema ispod krečnih slojeva, otkriven stih i autogram Evlije Čelebije.

On je 1664. godine posjetio Foču i tom prilikom u svom putopisu zabilježio vrijedne podatke o ovom gradu. Pronađeni Evlijini stihovi glase:

Za dušu Božijeg miljenika (Muhameda),
a za zadovoljstvo Allahovo (prouči) Fatihu.
Pisao mujezin Evlija 1074 (1664.) godine.