Pišu: Carl Bildt i Wolfgang Petritch
Iznenadno povlačenje Christiana Schmidta s pozicije visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu otvara mnogo više od samog pitanja njegovog nasljednika. Ono prisiljava Evropu da se suoči s neugodnom geopolitičkom realnošću: trideset godina nakon Dejtonskog mirovnog sporazuma, zemlja i dalje ostaje zarobljena u političkom vakuumu – formalno suverena, ali u praksi još pod međunarodnim nadzorom.
Institucija visokog predstavnika međunarodne zajednice bila je ad hoc institucija koja je, tokom dužeg perioda, zaista uspješno upravljala obnovom ratom razorene zemlje. Bez američko-evropskog angažmana – uz Rusiju, Japan, Kanadu i Evropsku uniju kao glavnog finansijskog pokrovitelja, također zastupljenog u Vijeću za implementaciju mira – provedba Dejtonskog sporazuma nakon 1995. godine teško da bi bila moguća.
Međutim, ono što je bilo zamišljeno kao privremeno rješenje za neposredni poslijeratni period vremenom se pretvorilo u trajno stanje. Ova civilna institucija, koja je tokom godina izgubila utjecaj i legitimitet, već dugo mnogim lokalnim političarima služi podjednako kao strašilo ili kao spas – čime ih oslobađa obaveze koja pripada demokratskim društvima, da pod vlastitom odgovornošću pronalaze održive političke kompromise.
Upravo zbog toga bi sada bilo pogrešno refleksno imenovati novog visokog predstavnika i time produžiti nezadovoljavajući status quo. Međunarodna zajednica – prije svega Evropska unija – mora se zapitati da li bi takav potez zaista promovirao stabilnost i samostalnost ili bi samo očuvao kontrolisanu stagnaciju.
Tome treba dodati i suštinski promijenjenu geopolitičku situaciju. Dok u zemljama zapadnog Balkana dug put prema Briselu gubi privlačnost, međunarodni konsenzus o budućnosti Bosne odavno je narušen. Rusija godinama otvoreno odbacuje ulogu visokog predstavnika sa specijalnim ovlaštenjima i već dugo djeluje kao regionalni faktor destabilizacije.
Sada se, međutim, i u Vašingtonu pojavljuje izrazito transakcijski pristup prema Balkanu. Nedavna posjeta sina biznismena Donalda Trumpa glavnom gradu bosanskohercegovačkog entiteta Rs mora se posmatrati kao pokušaj uspostavljanja još jednog sumnjivog poslovnog odnosa. Slični procesi već se odvijaju u Srbiji i Albaniji – i to uz otvoreno ignorisanje evropskih pravila i zakona. U takvim okolnostima, nasljednik odlazećeg visokog predstavnika teško da bi imao veći legitimitet od svojih prethodnika.
Ključno pitanje, dakle, nije ko će naslijediti Schmidta, nego koje bi reforme Bosnu uspješno približile Evropskoj uniji. Jer kontradiktorno je da Bosna i Hercegovina i dalje bude držana pod produženim vanjskim tutorstvom bez izgleda za puni suverenitet i samostalnu odgovornost, dok se istovremeno od nje očekuje da ide putem ka Evropskoj uniji. Na osnovu temeljne analize trodecenijskog procesa izgradnje države, Evropi je zato potreban strateški novi početak u Bosni i Hercegovini.
