Bosna i Hercegovina ulazi u Opće izbore 4. oktobra s ustavnim i zakonskim ograničenjima koja i dalje onemogućavaju dijelu njenih građana da ravnopravno učestvuju u izbornom procesu, upozorila je Parlamentarna skupština Vijeća Evrope (PACE).
Predizborna delegacija PACE-a boravila je od 15. do 17. septembra u Sarajevu i Banjoj Luci, gdje je procjenjivala političko i izborno okruženje uoči glasanja. U saopćenju objavljenom 18. septembra delegacija je, uz ocjenu tehničkih priprema izbora, posebno izdvojila problem diskriminatornih odredbi koje BiH godinama nije uklonila iz svog ustavnog i izbornog sistema.
PACE navodi da pravni nedostaci koji se odnose na prebivalište i etničku pripadnost i dalje sprečavaju neke građane da u potpunosti učestvuju na izborima.
Delegacija upozorava da su na taj problem više puta ukazivali Venecijanska komisija i Ured OSCE-a za demokratske institucije i ljudska prava (ODIHR), ali da postojeća ograničenja i dalje nisu usklađena s obavezujućim presudama Evropskog suda za ljudska prava.
Posebno je navedena presuda u predmetu Sejdić i Finci protiv Bosne i Hercegovine, u kojem je Evropski sud utvrdio diskriminaciju u ostvarivanju prava na kandidiranje i političko učešće bez diskriminacije.
PACE zbog toga traži od vlasti Bosne i Hercegovine da krenu u ustavne i zakonske reforme kojima bi svim građanima bila omogućena jednaka biračka i kandidatska prava.
To se posebno odnosi na pripadnike nacionalnih manjina i građane koji se ne izjašnjavaju kao pripadnici jednog od tri konstitutivna naroda.
„PACE-ova predizborna delegacija poziva vlasti Bosne i Hercegovine da odlučno krenu prema ustavnim i zakonodavnim reformama kako bi svi građani, uključujući manjine i one koji nisu povezani s konstitutivnim narodima, mogli uživati jednaka biračka i kandidatska prava“, navedeno je u saopćenju.
Problem na koji PACE ponovo upozorava traje već gotovo 17 godina.
Veliko vijeće Evropskog suda za ljudska prava donijelo je presudu u predmetu Sejdić i Finci 22. decembra 2009. godine. Predmet su pokrenuli Dervo Sejdić i Jakob Finci jer se, kao pripadnici romske i jevrejske zajednice, prema ustavnom sistemu BiH nisu mogli kandidirati za Predsjedništvo BiH i Dom naroda Parlamentarne skupštine BiH.
Ustav BiH pravo kandidiranja za Predsjedništvo veže za pripadnost konstitutivnim narodima i prebivalište u jednom od dva entiteta. Iz FBiH biraju se bošnjački i hrvatski član Predsjedništva, dok se iz Rs bira jedan član Predsjedništva. Time su iz kandidature isključeni građani koji se ne izjašnjavaju kao Bošnjaci, Hrvati ili Srbi, ali i pripadnici konstitutivnih naroda čije mjesto prebivališta ne odgovara ustavnoj strukturi izbora članova Predsjedništva.
Evropski sud je još 2009. utvrdio da takav sistem diskriminira građane, ali presuda do septembra 2026. nije provedena.
PACE je na taj problem ponovo ukazao i u Rezoluciji 2638, usvojenoj ranije 2026. godine. Parlamentarna skupština tada je podsjetila da se BiH prilikom pristupanja Vijeću Evrope obavezala da će preispitati izborno zakonodavstvo uz pomoć Venecijanske komisije i uskladiti ga sa standardima Vijeća Evrope.
U istoj rezoluciji PACE je ponovio potrebu ustavne reforme radi provođenja presude Sejdić i Finci te se osvrnuo i na presudu Velikog vijeća u predmetu Kovačević protiv Bosne i Hercegovine. Pozdravljeno je formiranje radne grupe za pripremu izmjena Ustava BiH i izmjena Izbornog zakona, uz poziv političkim strankama da postignu dogovor kojim bi ustavni i zakonski okvir bio usklađen s Evropskom konvencijom o ljudskim pravima.
Uprkos tome, izbori 4. oktobra bit će održani bez takve ustavne reforme.
Predizborna delegacija PACE-a istovremeno je pozitivno ocijenila tehničke izmjene Izbornog zakona koje je visoki predstavnik donio u martu 2024. godine. Među njima su digitalizacija glasanja i brojanja putem skenera glasačkih listića, biometrijska identifikacija birača, strožiji kriteriji za imenovanje članova izborne administracije te novi mehanizmi kontrole finansiranja kampanje i transparentnosti medija.
Delegacija je pohvalila CIK zbog priprema za uvođenje nove tehnologije, edukacije birača i obuke hiljada tehničkih operatera i članova biračkih odbora, ali je upozorila na ozbiljan nedostatak zaposlenih u CIK-u i veoma kratak period za uvođenje novog sistema.
PACE će za izbore 4. oktobra poslati punu posmatračku misiju. Izborni proces zajedno će pratiti delegacije PACE-a, ODIHR-a, Parlamentarne skupštine OSCE-a, Evropskog parlamenta i Parlamentarne skupštine NATO-a.
