Sahrana ratnog zločinca Ratka Mladića u Beogradu pokazala je duboki raskorak između deklariranog evropskog puta Srbije i načina na koji se u toj zemlji odnosi prema ratovima devedesetih, ocjenjuje njemački pravni portal Verfassungsblog u opširnoj analizi objavljenoj 18. septembra.
Autorica analize Carna Pistan, istraživačica Centra za ustavne studije i demokratski razvoj u Bolonji, posebno ukazuje na manje poznat pravni aspekt problema – način na koji je u Krivičnom zakoniku Srbije uređeno kažnjavanje negiranja genocida i ratnih zločina.
Izmjenama Krivičnog zakonika iz 2016. godine Srbija je kriminalizirala negiranje genocida i ratnih zločina, ali samo kada su ti zločini utvrđeni presudama sudova u Srbiji ili Međunarodnog krivičnog suda.
Time su, navodi Pistan, iz tog zakonskog rješenja izostavljene presude Međunarodnog krivičnog tribunala za bivšu Jugoslaviju i Međunarodnog suda pravde, koji su utvrdili da je u Srebrenici počinjen genocid.
Autorica ocjenjuje da je na taj način stvoreno pravno okruženje u kojem negiranje genocida u Srebrenici i glorifikacija osuđenih ratnih zločinaca ostaju mogući uprkos pravosnažnim presudama međunarodnih sudova kojima su utvrđene činjenice i individualna krivična odgovornost.
Verfassungsblog podsjeća da je Mladić pravosnažno osuđen na doživotni zatvor za genocid, zločine protiv čovječnosti i ratne zločine. Njegova odgovornost, između ostalog, vezana je za genocid u Srebrenici i kampanju terora nad civilnim stanovništvom Sarajeva.
Međutim, Pistan navodi da je Mladić nakon smrti u Srbiji dočekan i sahranjen na način koji je, umjesto statusa pravosnažno osuđenog ratnog zločinca, u prvi plan stavio predstavljanje Mladića kao nacionalnog heroja.
Njegovo tijelo iz Haga je u Srbiju prevezeno avionom Vlade Srbije, kovčeg je bio prekriven zastavom Srbije, a nosili su ga pripadnici Vojske Srbije. Komemoracija je održana u Domu Vojske u Beogradu, uz prisustvo ministara nadležnih za pravosuđe, odbranu i kulturu, dok je vjerski obred predvodio patrijarh Srpske pravoslavne crkve Porfirije.
Prethodno je ministar pravde Srbije Nenad Vujić najavio da će Mladić biti sahranjen uz „sve vojne i državne počasti“, ali su vlasti nakon međunarodnih kritika odustale od formalnog predstavljanja ceremonije kao državne sahrane.
Pistan, međutim, ocjenjuje da je zbog načina organizacije sahrane u praksi bilo teško održati razliku između privatne ceremonije i komemoracije koju podržava država.
Analiza ovaj događaj ne posmatra izolirano, već ga smješta u širu politiku odnosa Srbije prema ratovima devedesetih.
Prema Pistan, nakon dolaska Srpske napredne stranke na vlast 2012. godine ratovi devedesetih sve snažnije su uključivani u širi narativ o srbijanskim „oslobodilačkim ratovima“. U takvom prikazu historije naglasak je na odbrani, srpskim žrtvama i herojstvu, dok se odgovornost za zločine i patnje pripadnika drugih naroda potiskuju.
Mladić, prema analizi, zauzima posebno mjesto u tom sistemu sjećanja – ne predstavlja se prvenstveno kroz zločine za koje je pravosnažno osuđen, nego kao vojni komandant koji je branio Srbe u Bosni i Hercegovini.
Autorica kao primjer podsjeća i na mural posvećen Mladiću u Beogradu iz 2021. godine. Vlasti ga nisu uklonile, dok je policija intervenirala kako bi ga zaštitila od aktivista za ljudska prava koji su pokušavali ukloniti ili prekriti mural.
Pistan ukazuje i na Zakon o ratnim memorijalima Srbije iz 2018. godine, koji uređuje obilježavanje ratne historije od Prvog balkanskog rata do rata na Kosovu. Prema njenoj analizi, zakon dopušta spomenike unutar koncepta srbijanske „tradicije oslobodilačkih ratova“, što otvara pitanje prostora za obilježavanje žrtava drugih zajednica stradalih u zločinima tokom devedesetih.
Sahrana Mladića izazvala je i snažne reakcije institucija Evropske unije.
Evropska komesarka za proširenje Marta Kos otkazala je planiranu posjetu Srbiji, ocijenivši da glorifikacija povezana s Mladićevom smrću nije spojiva s vrijednostima na kojima se zasniva evropski put Srbije.
Predsjednica Evropske komisije Ursula von der Leyen snimke sa sahrane opisala je kao „šokantne“, dok je predsjednik Evropskog vijeća António Costa osudio glorifikaciju Mladića i naglasio potrebu suočavanja sa zločinima počinjenim tokom devedesetih.
Pistan smatra da te reakcije pokazuju kako odnos prema ratnoj prošlosti više nije samo pitanje unutrašnje politike Srbije, nego postaje i pitanje njenog pristupanja Evropskoj uniji.
Posebno ukazuje na činjenicu da je genocid u Srebrenici postao dio evropske politike sjećanja te da su njegovo negiranje i glorifikacija počinilaca u sukobu s pristupom Evropske unije kulturi sjećanja i vrijednostima evropskih integracija.
Autorica odbacuje i argument da bi negiranje genocida u Srebrenici i glorifikacija njegovih počinilaca jednostavno mogli biti zaštićeni slobodom izražavanja.
Pozivajući se na praksu Evropskog suda za ljudska prava, Pistan navodi da genocid u Srebrenici pripada kategoriji jasno utvrđenih historijskih činjenica, odnosno zločina utvrđenih pravosnažnim odlukama međunarodnih sudova, čije se negiranje ne može automatski pozivati na zaštitu Evropske konvencije o ljudskim pravima.
Analiza ukazuje i na ograničenja međunarodnog krivičnog pravosuđa: sud može utvrditi činjenice, individualnu odgovornost i izreći kaznu, ali sam po sebi ne može odrediti kako će društvo pamtiti počinjene zločine.
Zbog toga se, navodi Pistan, može dogoditi da osoba pravosnažno osuđena pred međunarodnim sudom u zajednici iz koje dolazi nastavi biti predstavljana kao heroj, dok za žrtve predstavlja simbol zločina.
Ona smatra da pluralizam omogućava različita tumačenja historije, ali da to ne znači da sve tvrdnje imaju jednak status kada su činjenice pravosnažno utvrđene pred međunarodnim sudovima.
Upravo zbog toga odnos Srbije prema Mladiću, prema analizi Verfassungsbloga, postaje i pitanje njenog evropskog puta: prihvatanje pravno utvrđenih činjenica o zločinima i odbacivanje javne glorifikacije njihovih počinilaca autorica smatra dijelom suočavanja Srbije s ratnom prošlošću.
